بهترین آزمایش برای تشخیص سرطان در سال ۲۰۲۵ که باید بشناسید!

تشخیص زودهنگام سرطان نقشی حیاتی در بهبود نتایج درمان و افزایش شانس بقاء بیمار دارد. به همین دلیل، پزشکان و محققان همواره به دنبال بهترین آزمایش برای تشخیص سرطان هستند تا بتوانند وجود تومورهای سرطانی را در مراحل اولیه شناسایی کنند. در گذشته، روش‌های محدودی برای غربالگری چند نوع سرطان وجود داشت (مثلاً ماموگرافی برای پستان یا کولونوسکوپی برای روده بزرگ)، اما برای بسیاری از سرطان‌ها هیچ تست غربالگری ثابت‌شده‌ای وجود نداشت.

در واقع، نزدیک به نیمی از سرطان‌هایی که هر سال تشخیص داده می‌شوند، مربوط به سرطان‌هایی هستند که هیچ آزمایش غربالگری توصیه‌شده‌ای ندارند و اغلب نیز در مراحل پیشرفته یافت می‌شوند. چنین آماری اهمیت توسعه روش‌های نوین تشخیصی را نشان می‌دهد. خوشبختانه امروزه با پیشرفت علم، روش‌های جدید و امیدوارکننده‌ای برای شناسایی سرطان در مراحل اولیه پدید آمده است؛ از آزمایش‌های ژنتیکی و مایع‌زیستی (liquid biopsy) گرفته تا تصویربرداری‌های دقیق و بهره‌گیری از بیومارکرهای پیشرفته و حتی هوش مصنوعی در تحلیل نتایج.

در این مقاله به معرفی فناوری‌ها و تست‌هایی می‌پردازیم که در سال‌های اخیر – به‌ویژه در سال ۲۰۲۵ – به عنوان بهترین آزمایش برای تشخیص سرطان شناخته شده‌اند.

روش‌های سنتی و متداول تشخیص سرطان

پیش از پرداختن به فناوری‌های جدید، مروری بر روش‌های متداول و قدیمی‌تر تشخیص سرطان مفید است. این روش‌ها سال‌ها ستون اصلی تشخیص سرطان بوده‌اند و هنوز هم در کنار روش‌های نوین به کار می‌روند:

معاینات بالینی و غربالگری سنتی:

در مراحل ابتدایی، ارزیابی پزشک از علائم بیمار و سابقه خانوادگی نقش مهمی دارد. برای برخی سرطان‌ها آزمون‌های غربالگری قدیمی مانند ماموگرافی برای سرطان پستان، پاپ اسمیر برای سرطان دهانه رحم، کولونوسکوپی برای سرطان کولورکتال، آزمایش PSA برای پروستات و سی‌تی اسکن با دوز پایین برای سرطان ریه سال‌هاست که مورد استفاده هستند.

این تست‌ها توانسته‌اند مرگ‌ومیر ناشی از برخی سرطان‌های شایع را کاهش دهند، اگرچه هر یک محدود به همان عضو خاص هستند و برای سایر سرطان‌ها کاربردی ندارند. به عنوان مثال، ماموگرافی توانسته در کاهش مرگ‌ومیر سرطان پستان مؤثر باشد، اما بسیاری از سرطان‌های دیگر (مثل لوزالمعده، کبد، تخمدان و…) همچنان برنامه غربالگری مؤثری ندارند.

روش‌های تصویربرداری پزشکی:

تصویربرداری نقش مهمی در پیدا کردن توده‌ها و ضایعات مشکوک دارد. رادیوگرافی (X-ray) از نخستین ابزارهای تصویربرداری بود که برای کشف تومورها (مثلاً لکه‌های ریه) به کار رفت. سپس سی‌تی اسکن (CT) و ام‌آرآی (MRI) امکان تهیه تصاویر مقطعی دقیق‌تری از اندام‌های داخلی را فراهم کردند. در سی‌تی اسکن با استفاده از پرتوی ایکس و در ام‌آرآی با بهره‌گیری از میدان مغناطیسی قوی، تصاویری تفکیک‌شده از بدن تهیه می‌شود که می‌تواند وجود تومور را نشان دهد.

اولتراسوند (سونوگرافی) نیز با امواج صوتی، برای دیدن توده‌ها در اندام‌هایی مانند کبد یا تخمدان به کار می‌رود. یکی دیگر از پیشرفت‌های مهم، تصویربرداری هسته‌ای مانند اسکن PET است که فعالیت متابولیک بافت‌ها را نمایش می‌دهد. در اسکن PET با تزریق مقدار کمی ماده رادیواکتیو (مانند گلوکز نشاندار)، نقاطی از بدن که مصرف گلوکز بالاتری دارند (که مشخصه سلول‌های سرطانی است) روشن می‌شوند.

همچنین اسکن استخوان با مواد رادیواکتیو برای بررسی متاستازهای استخوانی کاربرد دارد. این روش‌های تصویربرداری طی دهه‌ها پایه تشخیص بسیاری از سرطان‌ها بوده‌اند و هنوز هم برای تعیین محل و وسعت تومور ضروری‌اند.

آزمایش‌های خونی و نشانگرهای توموری:

آزمایش خون عمومی می‌تواند سرنخ‌هایی از وجود سرطان به دست دهد. برای مثال، شمارش کامل خون (CBC) ممکن است در تشخیص سرطان‌های خون (لوسمی‌ها) کمک‌کننده باشد. علاوه بر این، نشانگرهای توموری موادی هستند که توسط سلول‌های سرطانی یا در پاسخ بدن به سرطان تولید می‌شوند و در خون قابل اندازه‌گیری‌اند.

برای نمونه، آنتی‌ژن اختصاصی پروستات (PSA) که توسط غده پروستات تولید می‌شود در خون به عنوان نشانگر سرطان پروستات استفاده می‌شود، یا CEA (آنتی‌ژن کارسینوامبریونیک) که در برخی سرطان‌های گوارشی افزایش می‌یابد. با این حال، باید توجه داشت که بسیاری از این نشانگرها اختصاصی نیستند و در شرایط خوش‌خیم نیز ممکن است بالا بروند؛ به همین دلیل معمولاً به‌تنهایی برای تشخیص قطعی استفاده نمی‌شوند بلکه در کنار سایر یافته‌ها تفسیر می‌گردند. به طور کلی آزمایش‌های خون در کنار تصویربرداری و بیوپسی، به پزشک دید کاملی از وضعیت بیمار می‌دهد.

آندوسکوپی و روش‌های دیداری مستقیم:

برای برخی سرطان‌ها که در لوله‌های بدن یا حفرات داخلی ایجاد می‌شوند، مشاهده مستقیم توسط آندوسکوپ بسیار ارزشمند است. کولونوسکوپی که ورود دوربین از طریق روده بزرگ است، امکان مشاهده و حتی نمونه‌برداری از ضایعات پیش‌سرطانی یا سرطانی روده را فراهم می‌کند. برونکوسکوپی برای دیدن داخل راه‌های هوایی ریه، گاستروسکوپی برای معده و مری، و سیستوسکوپی برای مثانه از دیگر روش‌های آندوسکوپیک هستند. این روش‌ها اگرچه تهاجمی‌تر از تست‌های ساده خون یا تصویربرداری بیرونی‌اند، اما دقت بالایی در مشاهده ضایعات مشکوک دارند و می‌توانند هم‌زمان نمونه‌برداری انجام دهند.

نمونه‌برداری (بیوپسی) بافتی:

بیوپسی به عنوان معیار طلایی تشخیص سرطان شناخته می‌شود. در اغلب موارد برای قطعیت تشخیص، باید قطعه‌ای از بافت مشکوک توسط جراحی یا سوزن برداشته شده و زیر میکروسکوپ بررسی شود. آسیب‌شناس (پاتولوژیست) سلول‌های برداشت‌شده را بررسی می‌کند تا ببیند سرطانی هستند یا خیر و در صورت سرطانی بودن، نوع دقیق سرطان را تعیین می‌کند.

بیوپسی‌ها به روش‌های مختلف انجام می‌شوند: با سوزن (برای تومورهای قابل دسترس یا مایع مغز استخوان)، با اندوسکوپ (برداشتن پولیپ‌های روده در کولونوسکوپی یا نمونه‌گیری از معده در گاستروسکوپی)، و یا از طریق جراحی (خارج کردن کامل یا بخشی از تومور در اتاق عمل). اگرچه ایده‌آل آن است که سرطان در مراحل اولیه و با روش‌های کم‌تهاجمی کشف شود، اما برای تأیید تشخیص، در نهایت بررسی آسیب‌شناسی بافت لازم است تا ماهیت بدخیمی قطعی گردد.

روش‌های فوق سال‌ها در تشخیص سرطان به کار رفته‌اند و همچنان نیز ابزارهای ضروری در ارزیابی بیماران مشکوک به سرطان محسوب می‌شوند. اما محدودیت‌هایی نیز دارند: بسیاری از این روش‌ها تنها پس از وجود تومور قابل تشخیص هستند (نه لزوماً در مراحل بسیار اولیه قبل از تشکیل تومور بزرگ)، برخی تهاجمی یا ناراحت‌کننده‌اند (مانند کولونوسکوپی یا بیوپسی جراحی)، و برخی دیگر نیز فقط برای سرطان‌های خاص کاربرد دارند. از این رو، دانشمندان به دنبال روش‌هایی بودند که غیرتهاجمی‌تر، زودهنگام‌تر و دقیق‌تر باشند و ideally بتوانند طیف وسیع‌تری از سرطان‌ها را پوشش دهند. در ادامه به این روش‌های نوین و پیشرفته می‌پردازیم.

بهترین آزمایش برای تشخیص سرطان کدام است؟

تشخیص زودهنگام سرطان یکی از مهم‌ترین عوامل در افزایش شانس بقاء، اثربخشی درمان و پیشگیری از گسترش بیماری است. اما سؤال مهم اینجاست: بهترین آزمایش برای تشخیص سرطان چیست؟ پاسخ این سؤال به نوع سرطان، سن، سابقه خانوادگی، شرایط ژنتیکی، و فناوری‌های در دسترس بستگی دارد. در ادامه، مهم‌ترین و پیشرفته‌ترین آزمایش‌هایی که در حال حاضر به‌عنوان بهترین روش‌های تشخیص زودهنگام سرطان شناخته می‌شوند را مرور می‌کنیم.

🔬 1. بیوپسی مایع (Liquid Biopsy): بهترین تست خونی غیرتهاجمی

یکی از پیشرفته‌ترین روش‌ها برای تشخیص زودهنگام سرطان در سال‌های اخیر، بیوپسی مایع است. در این روش با استفاده از یک آزمایش خون ساده، مواد ژنتیکی مانند cfDNA، RNA یا سلول‌های سرطانی چرخان در جریان خون شناسایی می‌شوند.

✅ مزایا:

• بدون نیاز به جراحی یا نمونه‌برداری بافتی
• مناسب برای تشخیص چند نوع سرطان به‌طور هم‌زمان (Multi-Cancer Early Detection – MCED)
• کاربردی برای ردیابی عود بیماری پس از درمان

📌 نمونه تست‌های شناخته‌شده:

• Galleri (تشخیص بیش از ۵۰ نوع سرطان)
• CancerSEEK
• Cancerguard

🧬 2. آزمایش‌های ژنتیکی (Genetic Testing): تشخیص ریسک پیش از بروز سرطان

اگر سابقه خانوادگی ابتلا به سرطان دارید، یا پزشک شما مشکوک به زمینه ارثی بیماری باشد، آزمایش‌های ژنتیکی می‌توانند بهترین انتخاب باشند. این تست‌ها به دنبال جهش‌هایی در ژن‌هایی مانند BRCA1/2، MLH1، MSH2، HOXB13 و غیره هستند که خطر ابتلا به سرطان را افزایش می‌دهند.

✅ کاربردها:

• تشخیص پیشگیرانه در افراد سالم اما پرخطر
• شناسایی ویژگی‌های ژنتیکی تومور برای درمان هدفمند
• غربالگری سرطان‌های ارثی (مانند سندرم لینچ، BRCA)

🧪 3. نشانگرهای توموری در آزمایش خون (Tumor Markers): کاربرد ترکیبی

در سرطان‌هایی مانند پروستات، روده بزرگ، تخمدان و کبد، اندازه‌گیری برخی نشانگرهای خونی می‌تواند به تشخیص کمک کند.

📌 مثال‌ها:

• PSA برای سرطان پروستات
• CA-125 برای تخمدان
• AFP برای کبد
• CEA برای روده بزرگ

❗ این تست‌ها به تنهایی کافی نیستند اما در ترکیب با سایر روش‌ها کاربرد دارند.

🩻 4. تصویربرداری پیشرفته (PET/CT، MRI، میکرو-اولتراسوند)

در بسیاری از موارد، تصویربرداری هنوز هم بخش اصلی تشخیص است. پیشرفت‌هایی مانند:

• PET/CT با انرژی دوگانه (برای ترکیب عملکرد و ساختار بافت)
• PSMA-PET برای سرطان پروستات
• MRI با رزولوشن بالا
• میکرو-اولتراسوند برای پروستات

در کنار فناوری‌های هوشمند تحلیل تصویر (هوش مصنوعی)، این روش‌ها می‌توانند کوچک‌ترین توده‌ها را کشف کنند.

🧠 5. هوش مصنوعی در تشخیص سرطان

AI امروز می‌تواند:

• تصاویر ماموگرافی و CT را با دقت بسیار بالا تفسیر کند
• داده‌های ژنتیکی را سریع و دقیق تحلیل کند
• در آسیب‌شناسی دیجیتال، نوع و درجه سرطان را مشخص کند

پزشکان در سراسر دنیا از سیستم‌های هوش مصنوعی برای افزایش دقت و کاهش خطای انسانی استفاده می‌کنند.

✅ نتیجه‌گیری: بهترین آزمایش برای تشخیص سرطان بسته به نوع سرطان متغیر است

🔔 نکته مهم: هیچ آزمایشی صددرصد نیست؛ مشورت با پزشک متخصص، بررسی سابقه خانوادگی و انجام غربالگری‌های منظم، پایه تصمیم‌گیری درست در انتخاب بهترین روش تشخیص است.

آزمایش‌های ژنتیکی و تشخیص سرطان

یکی از پیشرفت‌های مهم در سال‌های اخیر، به‌کارگیری آزمایش‌های ژنتیکی برای تشخیص و حتی پیش‌بینی احتمال بروز سرطان است. منظور از آزمایش ژنتیکی در اینجا بررسی ماده ژنتیکی (DNA) افراد جهت یافتن تغییرات یا موتاسیون‌هایی است که با سرطان مرتبط هستند. این آزمایش‌ها به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: آزمایش‌هایی که بر روی ژن‌های فرد سالم انجام می‌شود تا استعداد ابتلا به سرطان مشخص شود (آزمایش‌های ژنتیک ارثی)، و آزمایش‌هایی که بر روی بافت تومور انجام می‌شود تا خصوصیات مولکولی سرطان در فرد مبتلا تعیین گردد. هر دوی این حوزه‌ها تاثیر چشمگیری بر تشخیص و درمان هدفمند سرطان‌ها داشته‌اند.

در زمینه تشخیص پیشگیرانه، امروزه اگر فردی سابقه خانوادگی قوی ابتلا به برخی سرطان‌ها (مثل پستان، تخمدان، روده بزرگ و… در بستگان نزدیک) داشته باشد، پزشکان ممکن است توصیه به انجام آزمایش ژنتیکی کنند. برای مثال، جهش در ژن‌های BRCA1/2 ریسک ابتلا به سرطان پستان و تخمدان را به‌شدت افزایش می‌دهد؛ شناسایی این جهش‌ها در یک فرد سالم به او و پزشکش این امکان را می‌دهد که اقدامات پیشگیرانه یا غربالگری زودتر و با دقت بیشتری انجام دهند.

همچنین در سندرم‌های ارثی مثل سندرم لینچ (که با سرطان‌های کولون و رحم مرتبط است) جهش در ژن‌هایی مانند MLH1, MSH2 و غیره قابل بررسی است. بنابراین آزمایش ژنتیکی می‌تواند افراد در معرض خطر را پیش از بیمار شدن شناسایی کند. به عنوان نمونه، یک مطالعه در سال ۲۰۲5 نشان داد که حتی روش‌های ارزان‌تری مانند آزمون PCR-RFLP قادرند برخی جهش‌های ژنتیکی مهم (مانند BRCA2 و HOXB13) را که خطر سرطان پروستات را افزایش می‌دهند شناسایی کنند.

در این تحقیق مشخص شد مردانی که این جهش‌ها را دارند احتمال بسیار بیشتری برای ابتلا به سرطان پروستات در سنین پایین‌تر دارند و می‌توان با غربالگری دقیق‌تر این افراد، تشخیص زودهنگام را بهبود داد. این یافته از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد حتی در مناطق با امکانات کمتر هم می‌توان با آزمایش ژنتیکی ساده، افراد مستعد سرطان را شناسایی کرد و زیر نظر گرفت.

دسته دوم، آزمایش‌های ژنتیکی روی تومور هستند. هنگامی که فردی به سرطان مبتلا می‌شود، آن تومور را می‌توان از نظر تغییرات ژنی و پروفایل مولکولی بررسی کرد. این کار که گاهی توالی‌یابی نسل جدید یا پانل‌های مولکولی نامیده می‌شود، کمک می‌کند تا نوع دقیق سرطان و حتی منشاء آن مشخص شود. برای مثال، در تومورهایی که منشاء نامشخص دارند (CUP)، با بررسی الگوی بیان ژن‌ها یا جهش‌های DNA می‌توان فهمید تومور از چه بافتی آغاز شده است. همچنین این آزمون‌های مولکولی برای انتخاب درمان مناسب به کار می‌روند (مثلاً وجود جهش EGFR در سرطان ریه یا جهش‌های KRAS در سرطان کولون).

هرچند این نوع تست‌ها مستقیماً برای «تشخیص اولیه» به کار نمی‌روند، اما جزء مهمی از فرآیند تشخیص و پزشکی دقیق شده‌اند که تشخیص را هدفمندتر می‌کنند. به علاوه، اگر یک فرد به سرطان مبتلا شده باشد، بررسی ژنتیکی تومور او می‌تواند اطلاعاتی بدهد که آیا یک سندرم ارثی عاملش بوده یا خیر (مثلاً در فرد جوان با سرطان روده، کشف ناپایداری ماهواره‌ای (MSI) می‌تواند مطرح‌کننده سندرم لینچ باشد). بنابراین مرز بین آزمایش ژنتیکی فرد و تومور گاهی در خدمت تشخیص به هم می‌رسند.

از دیگر پیشرفت‌های حوزه ژنتیک در تشخیص سرطان، به کارگیری تست‌های ژن ویروسی در غربالگری است. نمونه شاخص آن آزمایش HPV (ویروس پاپیلوم انسانی) برای غربالگری سرطان دهانه رحم است که در سال‌های اخیر به عنوان جایگزین یا مکمل پاپ‌اسمیر مطرح شده است. ویروس HPV عامل اکثر موارد سرطان دهانه رحم است و آزمون‌های مولکولی DNA این ویروس روی نمونه سلول‌های دهانه رحم، حساسیت بالاتری نسبت به روش پاپ‌اسمیر سنتی دارند.

در بسیاری کشورها امروزه تست HPV هر ۵ سال یکبار (به همراه یا به جای پاپ‌اسمیر) توصیه می‌شود و شواهد نشان می‌دهد که این روش می‌تواند موارد بیشتری از ضایعات پیش‌سرطانی را در مراحل اولیه بیابد. سازمان‌های معتبری مانند انجمن سرطان آمریکا نیز تست HPV را در کنار پاپ‌اسمیر به عنوان روش غربالگری تأیید کرده‌اند. این یک نمونه از بهره‌گیری از فناوری ژنتیکی (شناسایی ماده ژنتیکی ویروس) در تشخیص زودهنگام سرطان است که موفقیت‌آمیز بوده است.

به طور خلاصه، آزمایش‌های ژنتیکی اکنون ابزار قدرتمندی در مبارزه با سرطان هستند؛ چه برای شناسایی افراد مستعد قبل از ابتلا، چه برای تشخیص زودتر در بیماران بدون علامت، و چه برای تعیین دقیق ماهیت تومور پس از تشخیص. با افزایش دسترسی به مشاوره ژنتیک و تکنیک‌های توالی‌یابی DNA، انتظار می‌رود در آینده افراد بیشتری بتوانند از این امکانات بهره‌مند شوند تا سرطان‌ها یا پیش‌سازهای آن‌ها را زودهنگام‌تر کشف کنند. البته انجام این تست‌ها حتماً باید با مشاوره پزشک و متخصص ژنتیک باشد تا نتایج به‌درستی تفسیر و بر اساس آن اقدام مناسب صورت گیرد.

مایع‌زیستی (Liquid Biopsy) – انقلابی در تشخیص غیرتهاجمی سرطان

یکی از هیجان‌انگیزترین پیشرفت‌ها در فناوری تشخیص سرطان طی سال‌های اخیر، ظهور مفهوم بیوپسی مایع (liquid biopsy) است. بیوپسی مایع که امروزه یکی از کاندیداهای جدی برای عنوان بهترین آزمایش برای تشخیص سرطان محسوب می‌شود، به طور ساده یعنی جستجوی ردپاهای سرطان در مایعات بدن – معمولاً خون – بدون نیاز به جراحی یا نمونه‌برداری بافتی تهاجمی. هنگامی که در بدن توموری وجود دارد، سلول‌های سرطانی به مرور زمان می‌میرند و متلاشی می‌شوند و تکه‌هایی از ماده ژنتیکی خود (DNA یا RNA) یا حتی سلول‌های سرطانی منفرد را وارد جریان خون می‌کنند.

علاوه بر این، تومورها ممکن است برخی پروتئین‌های خاص یا نشانگرهای مولکولی دیگری تولید کنند که به خون راه می‌یابند. هدف بیوپسی مایع شناسایی این قطعات DNA آزاد شده از تومور (cfDNA)، RNA آزاد، سلول‌های توموری چرخان (CTC) یا سایر بیومارکرها در یک لوله خون است. ایده اصلی بسیار وسوسه‌کننده است: تصور کنید با یک آزمایش خون ساده بتوان انواع مختلف سرطان را در مراحل اولیه، حتی قبل از بروز علائم، تشخیص داد! این کاری است که ده‌ها شرکت و مرکز تحقیقاتی در سراسر جهان روی آن متمرکز شده‌اند و به این آزمون‌ها اصطلاحاً MCED (آزمون‌های چندسرطانی زودرس) گفته می‌شود.

در آزمون‌های MCED، معمولاً یک نمونه خون از فرد گرفته می‌شود و توسط تکنیک‌های پیشرفته توالی‌یابی ژنتیکی و آنالیز مولکولی بررسی می‌شود. برخی آزمون‌ها به دنبال جهش‌های DNA یا تغییرات کروموزومی مرتبط با سرطان می‌گردند، برخی به دنبال الگوهای متیلاسیون DNA (تغییرات شیمیایی در DNA که می‌تواند نشانگر نوع بافت و سرطان باشد) و برخی نیز چندین نوع بیومارکر را با هم می‌سنجند. برای مثال، تست Galleri محصول شرکت GRAIL با تحلیل الگوهای متیلاسیون قطعات DNA آزاد در خون، می‌تواند سیگنال بیش از ۵۰ نوع سرطان را شناسایی کند و حتی با دقت بالای بیش از ۹۰٪ تعیین کند احتمالاً تومور در کدام بافت است.

یا آزمون موسوم به CancerSEEK (که توسط محققان دانشگاه جانز هاپکینز ابداع شد) ترکیبی از ۱۶ جهش ژنتیکی و ۸ نشانگر پروتئینی را در خون می‌سنجد تا وجود چندین سرطان شایع (از جمله سرطان تخمدان، کبد، معده، لوزالمعده و…) را تشخیص دهد. این تست در مطالعه اولیه خود توانست با اختصاصیت ۹۹٪ (یعنی فقط ۱٪ مثبت کاذب) چندین سرطان مختلف را شناسایی کند، هرچند حساسیت آن وابسته به نوع سرطان و مرحله آن متغیر بود. اکنون شرکت‌های فناوری زیستی مانند Exact Sciences در حال توسعه نسخه تجاری این تست (با نام جدید Cancerguard) هستند که از چند بیومارکر پروتئینی در کنار DNA بهره می‌گیرد تا دقت تشخیص را برای سرطان‌های مرگ‌بار افزایش دهد.

مزیت بزرگ بیوپسی مایع غیرتهاجمی بودن آن است. برخلاف بیوپسی سنتی که نیاز به عمل جراحی یا سوزن دارد، در این روش فقط نمونه خون گرفته می‌شود. علاوه بر راحتی برای بیمار، امکان نمونه‌گیری مکرر برای پایش را هم فراهم می‌کند. مثلاً می‌توان بعد از درمان سرطان، به طور دوره‌ای با این تست‌ها بررسی کرد که آیا نشانه‌ای از برگشت سرطان در خون ظاهر می‌شود یا نه (تشخیص عود یا مینیمال بیماری باقیمانده). همچنین بیوپسی مایع می‌تواند چند سرطان را همزمان بررسی کند؛ در حالی که تست‌های غربالگری سنتی هر کدام یک سرطان را پوشش می‌دهند، یک تست خون چندسرطانی بالقوه می‌تواند طیف وسیعی از سرطان‌ها را یکجا پایش کند.

با این حال، لازم است واقع‌بین باشیم. فناوری MCED هنوز در مراحل نسبتاً ابتدایی است و به گفته متخصصان، این تست‌ها فعلاً به عنوان ابزار کمکی مطرح‌اند نه جایگزین کامل روش‌های موجود. برای مثال، اگر نتیجه یک بیوپسی مایع مثبت شود به این معنا نیست که قطعاً فرد سرطان دارد، بلکه تشخیص قطعی مستلزم بررسی‌های تکمیلی (مانند تصویربرداری‌های دقیق و در نهایت بیوپسی بافتی) است.

انجمن سرطان آمریکا صراحتاً اعلام کرده که تست‌های MCED در حال حاضر تشخیص قطعی سرطان نمی‌دهند و اگر سیگنالی مشکوک در خون یافت شود، بیمار باید تحت آزمایش‌های دقیق‌تر قرار گیرد تا محل و نوع سرطان مشخص شود. همچنین میزان نتایج مثبت کاذب و منفی کاذب این تست‌ها موضوع تحقیقات جاری است. در کارآزمایی‌های بزرگ مانند مطالعه PATHFINDER، مشاهده شده که درصد کوچکی از افراد (حدود ۱٪) نتیجه مثبت کاذب داشته‌اند که نیاز به پیگیری و آزمایش‌های اضافی پیدا کرده‌اند؛ البته این رقم از بسیاری از غربالگری‌های تک‌سرطانی فعلی (مثلاً ماموگرافی یا تست PSA) پایین‌تر است که گاهی ۵ تا ۱۰٪ افراد سالم را اشتباهاً مثبت می‌کند.

از سوی دیگر، حساسیت تست‌های چندسرطانی برای برخی سرطان‌ها هنوز محدود است و امکان دارد سرطان‌های خیلی کوچک یا انواعی که DNA کمتری به خون می‌ریزند، در مراحل اولیه شناسایی نشوند. به عنوان مثال، تومورهای تخمدان یا تیروئید cfDNA کمتری آزاد می‌کنند و احتمال دارد بیوپسی مایع در مراحل خیلی اولیه آنها را رد کند. این چالش «سوزن در انبار کاه» است که محققان با استفاده از تکنیک‌های فوق‌حساس توالی‌یابی و هوش مصنوعی در پی غلبه بر آن هستند.

با وجود این چالش‌ها، نتایج اولیه امیدوارکننده‌اند. در دو مطالعه بزرگ (DETECT-A و PATHFINDER) که بیوپسی مایع را در هزاران فرد ظاهراً سالم آزموده‌اند، ده‌ها مورد سرطان زودهنگام شناسایی شد که برخی از آنها در غربالگری‌های معمول هم کشف نمی‌شدند. به علاوه، بخش قابل توجهی از سرطان‌های کشف‌شده توسط این تست‌ها در مراحل اولیه (مرحله ۱ یا ۲) بودند که درمان‌پذیری بالاتری دارند.

هرچند هنوز مدرکی مبنی بر کاهش مرگ‌ومیر به واسطه این تست‌ها در دست نیست – و اثبات چنین تأثیری نیازمند کارآزمایی‌های بلندمدت تصادفی است که در دست انجام می‌باشند – اما بسیاری از متخصصان سرطان نسبت به پتانسیل تحول‌آفرین بیوپسی‌های مایع خوش‌بین‌اند. در انگلیس یک کارآزمایی بزرگ در سیستم ملی سلامت (NHS) با مشارکت ۱۴۰ هزار نفر در حال ارزیابی تست Galleri است که نتیجه آن در سال ۲۰۲۶ مشخص خواهد شد. اگر این رویکرد مؤثر باشد، شاید در آینده نزدیک شاهد باشیم که آزمایش خون سالانه برای چکاپ سرطان به یک روال عادی تبدیل شود.

در کنار خون، سایر مایعات بدن نیز می‌توانند برای تشخیص سرطان استفاده شوند. برای مثال ادرار در سرطان‌های مثانه و پروستات، مایع مغزی-نخاعی برای برخی تومورهای مغزی، یا حتی بزاق برای سرطان‌های ناحیه سر و گردن مورد بررسی پژوهشگران قرار گرفته‌اند. به طور کلی هر مایعی که با بافت سرطانی در تماس باشد می‌تواند حاوی سلول‌ها یا مواد آزاد‌شده از آن باشد. اصطلاح biopsy-free diagnosis (تشخیص بدون بیوپسی) به همین آرمان اشاره دارد که در آینده بتوانیم بدون نیاز به تیغ جراحی یا روش‌های تهاجمی، بیماری را تشخیص دهیم.

تصویربرداری دقیق و فناوری‌های پیشرفته در تصویربرداری سرطان

تصویربرداری‌های پزشکی همان‌طور که اشاره شد از ارکان تشخیص سرطان هستند. در سال‌های اخیر پیشرفت‌های قابل توجهی در دقت و کیفیت تصویربرداری به دست آمده که به پزشکان کمک می‌کند ضایعات سرطانی را زودتر و واضح‌تر ببینند. اصطلاح تصویربرداری دقیق می‌تواند معانی مختلفی داشته باشد، از بهبود وضوح دستگاه‌های موجود گرفته تا ابداع روش‌های کاملاً جدید تصویربرداری. در ادامه به برخی از نوآوری‌های مهم در این زمینه می‌پردازیم:

تلفیق فناوری‌های تصویربرداری (Hybrid Imaging):

یکی از رویکردهای موثر برای افزایش قدرت تشخیص، ترکیب همزمان چند روش تصویربرداری است. برای مثال، تصویربرداری PET/CT سال‌هاست که با ترکیب PET (نشان‌دهنده عملکرد سلولی) و CT (نشان‌دهنده ساختار آناتومیک) به پزشکان امکان می‌دهد محل دقیق تجمع فعالیت سرطانی را در بدن ببینند. اکنون نوآوری جدیدی به نام PET با CT دو-انرژی پا به عرصه گذاشته است. در این روش، دستگاه PET/CT طوری به‌کار گرفته می‌شود که دو سطح انرژی مختلف اشعه در CT استفاده شود و بدین ترتیب اطلاعات بیشتری درباره ترکیب بافت به دست آید.

محققان دانشگاه UC Davis آمریکا در سال ۲۰۲۵ گزارش دادند که با این روش می‌توان همزمان با یک اسکن، فهمید بافتی که در PET فعال نشان داده شده از چه جنسی است (مثلاً چربی، استخوان یا بافت نرم). به عبارت دیگر، این فناوری نه تنها محل ضایعه را نشان می‌دهد بلکه بدون نیاز به نمونه‌برداری می‌تواند سرنخ‌هایی از ماهیت آن ارائه کند. جالب اینکه این تکنیک نیاز به دستگاه جدیدی ندارد و روی بسیاری از اسکنرهای PET/CT فعلی قابل پیاده‌سازی است. نتیجه این کار تصویری است با جزئیات بسیار بیشتر و توان تفکیک بالاتر بین بافت سالم و سرطانی.

گزارش شده که با PET/CT دو-انرژی می‌توان با دقت بالاتری بافت سرطان را از بافت سالم تشخیص داد و حتی ترکیب و متابولیسم نواحی مختلف تومور را مشاهده کرد. این پیشرفت نشان می‌دهد که هنوز می‌توان از همان اصول قدیمی تصویربرداری (مثل CT و PET) با ابتکار در روش اجرا، اطلاعات جدیدتری استخراج کرد و به تصویربرداری مولکولی نزدیک‌تر شد.

بهبود وضوح و کیفیت تصویر:

تولید دستگاه‌هایی با قدرت تفکیک بالاتر همواره دنبال شده است. برای مثال در تصویربرداری اولتراسوند، فناوری جدیدی به نام میکرو-اولتراسوند ارائه شده که وضوحی ۳ تا ۴ برابر اولتراسوندهای معمول دارد. این فناوری در اورولوژی به کار گرفته شده تا پزشکان بتوانند ضایعات کوچکتر پروستات را که در سونوگرافی معمولی ممکن است نادیده بمانند، شکار کنند. همچنین در MRI، آهن‌رباهای قوی‌تر (۳ تسلا و بالاتر) یا بهبود کویل‌های گیرنده، رزولوشن تصاویر را افزایش داده است به طوری که مثلاً در تشخیص تومورهای مغزی یا کبدی کوچک کارآمدتر باشند.

در تصویربرداری مادون قرمز یا اپتیکال پیشرفته نیز پروب‌های اندوسکوپی با دوربین‌های دقیق می‌توانند ضایعات سطحی در مخاط‌ها را بهتر تشخیص دهند (مثلاً استفاده از تصویربرداری باند باریک در آندوسکوپی دستگاه گوارش). هدف نهایی همه این پیشرفت‌ها آن است که هیچ ضایعه مشکوکی از دید پنهان نماند و تصاویر به قدری واضح باشند که حتی تومورهای میلی‌متری در مراحل اولیه شناسایی شوند.

رادیوتریسرهای جدید و تصویربرداری مولکولی:

در تصویربرداری پزشکی هسته‌ای، معرفی ردیاب‌های مولکولی جدید تحول بزرگی ایجاد کرده است. برای سال‌ها، ردیابی که در PET استفاده می‌شد عمدتاً FDG (یک قند رادیواکتیو) بود که برای بسیاری از تومورها مفید است اما برای همه مناسب نیست (مثلاً برخی سرطان‌های مغز یا پروستات در FDG-PET چندان مشخص نبودند). اخیراً تریسرهای اختصاصی‌تری معرفی شده‌اند: برای مثال در سرطان پروستات از ترکیبات نشاندارشده برای گیرنده PSMA استفاده می‌شود که توان PET را در نشان دادن متاستازهای بسیار کوچک پروستات افزایش داده است.

این تریسر آنقدر دقیق عمل می‌کند که اکنون در بسیاری از کشورها PSMA PET/CT به عنوان روش برتر برای مرحله‌بندی سرطان پروستات جایگزین اسکن‌های قدیمی‌تر شده است. به طور مشابه، برای تومورهای نورواندوکرین از ردیاب دوتاته (DOTA-TATE) در PET استفاده می‌شود که گیرنده‌های سوماتوستاتین تومور را هدف قرار می‌دهد و حتی می‌توان از آن برای رساندن مواد رادیواکتیو درمانی به تومور بهره گرفت (ترکیب تشخیص و درمان که به آن تراپانوزتشخیص یا theranostics می‌گویند). این موارد نشان می‌دهد که تصویربرداری دقیق دیگر فقط نشان دادن شکل و اندازه تومور نیست، بلکه در سطح مولکولی به ما می‌گوید تومور چه ویژگی‌هایی دارد و چگونه می‌توان به آن حمله کرد.

هوش مصنوعی در تصویربرداری پزشکی:

(در بخش بعدی به‌طور مفصل به هوش مصنوعی می‌پردازیم، اما در اینجا به کاربرد آن در تصویربرداری اشاره می‌کنیم). استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی به‌ویژه یادگیری عمیق در تحلیل تصاویر رادیولوژی یکی از داغ‌ترین موضوعات روز است. سیستم‌های هوشمند قادرند با بررسی میلیون‌ها تصویر پزشکی، الگوهایی را یاد بگیرند که حتی متخصصان با تجربه ممکن است متوجه آنها نشوند. برای مثال، یک الگوریتم می‌تواند تصاویر ماموگرافی را آنچنان دقیق تحلیل کند که ضایعات بسیار ظریف سرطان پستان را زودتر و بهتر از رادیولوژیست‌های خبره تشخیص دهد.

در واقع در یک مطالعه مشهور که در مجله Nature منتشر شد، هوش مصنوعی شرکت Google توانست در تفسیر ماموگرافی از چندین رادیولوژیست آمریکایی و انگلیسی عملکرد بهتری نشان دهد و موارد منفی کاذب (سرطان‌های تشخیص‌داده‌نشده) را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. همچنین در اسکن‌های ریه (CT با دوز پایین برای غربالگری سرطان ریه)، نرم‌افزارهای هوشمند می‌توانند ندول‌های بسیار کوچک را که شاید چشمان انسان از کنارشان بگذرد علامت‌گذاری کنند.

این فناوری به ویژه برای کشف زودهنگام سرطان ریه در افراد سیگاری مفید است. حتی در MRI مغز یا کبد، الگوریتم‌های هوش مصنوعی می‌توانند حدود تومور را با دقت بیش‌تری مشخص کنند و به رادیولوژیست در تشخیص درجه تهاجم کمک نمایند. مجموعه این پیشرفت‌ها باعث شده اصطلاح تصویربرداری با کمک رایانه (CAD) بیش از پیش شنیده شود. در بسیاری از دستگاه‌های تصویربرداری پیشرفته امروزی، نرم‌افزار هوشمند بخشی از سیستم است که به عنوان دستیار رادیولوژیست عمل می‌کند.

تمام این فناوری‌های تصویربرداری دقیق، در خدمت آن هستند که سرطان را هرچه زودتر، کوچک‌تر و مطمئن‌تر پیدا کنند و با کمترین شک و تردید، پزشکان را در تصمیم‌گیری یاری دهند. به کمک این روش‌ها، صحنه‌هایی که شاید قبلاً در تصاویر پزشکی تار یا نامشخص بود اکنون با وضوح بالا قابل مشاهده است؛ تومورهایی که قبلاً پنهان می‌ماندند اکنون آشکار می‌شوند. تصویربرداری دقیق همچنین نقش مهمی در هدایت درمان دارد (برای مثال، یافتن دقیق محل تومور برای پرتودرمانی یا جراحی) و بنابراین پیشرفت در این حوزه مستقیماً بر بهبود نتایج درمانی هم تاثیر می‌گذارد.

بیومارکرها و نشانگرهای نوین تشخیص سرطان

بیومارکر یا نشانگر زیستی به هر ماده‌ای گفته می‌شود که حضور آن در بدن نشان‌دهنده حالت خاصی از سلامت یا بیماری باشد. در زمینه سرطان، بیومارکرها می‌توانند موادی باشند که خود تومور تولید می‌کند یا موادی که بدن در پاسخ به تومور ترشح می‌کند. ما قبلاً به برخی بیومارکرهای کلاسیک مانند PSA یا CEA اشاره کردیم که سال‌هاست در پزشکی کاربرد دارند. اما در سال‌های اخیر دنیای بیومارکرها بسیار گسترده‌تر شده و دانشمندان در جستجوی نشانگرهای جدیدتری هستند که با دقت و صحت بیشتری حضور سرطان را فاش کنند. در این بخش ابتدا مرور مختصری بر نشانگرهای قدیمی خواهیم داشت و سپس به بیومارکرهای نوظهور می‌پردازیم.

نشانگرهای توموری سنتی: این‌ها عمدتاً پروتئین‌ها یا آنتی‌ژن‌هایی هستند که سطحشان در خون بیماران مبتلا به برخی سرطان‌ها بالا می‌رود. به جز PSA و CEA، می‌توان به مواردی مانند آلفافیتوپروتئین (AFP) اشاره کرد که در سرطان کبد افزایش می‌یابد، CA-125 که در بسیاری از بیماران با سرطان تخمدان بالا است، CA19-9 که در سرطان لوزالمعده دیده می‌شود، و HCG یا LDH که در برخی سرطان‌های بیضه کاربرد دارند.

این نشانگرها برای غربالگری عمومی جمعیت چندان مناسب نیستند چون اغلب حساسیت یا اختصاصیت کافی ندارند (مثلاً CA-125 می‌تواند در آندومتریوز هم بالا رود یا PSA در پروستاتیت). اما در مانیتورینگ بیماری (پیگیری پاسخ به درمان یا عود سرطان) بسیار مفید بوده‌اند. به عنوان نمونه، در فردی که با سرطان تخمدان تشخیص داده شده، اگر قبل از درمان سطح CA-125 بالا باشد، پس از جراحی و شیمی‌درمانی کاهش این سطح نشانه پاسخ مناسب است و مجدداً بالا رفتن آن در پیگیری‌ها زنگ خطری برای عود بیماری خواهد بود. این کاربردها باعث شده‌اند تست‌های نشانگر توموری جزو ابزار استاندارد در انکولوژی باشند، هرچند نقش محدودی در تشخیص اولیه سرطان‌های مخفی دارند.

بیومارکرهای مولکولی جدید: پیشرفت فناوری‌های آزمایشگاهی (خصوصاً در حوزه ژنتیک و پروتئومیک) موجب کشف انبوهی از نشانگرهای جدید بالقوه شده است. یکی از زمینه‌های مهم، بیومارکرهای مبتنی بر اسید نوکلئیک (DNA/RNA) است. همان‌طور که در بخش بیوپسی مایع بیان شد، یافتن قطعات DNA جهش‌یافته مربوط به تومور در خون یک بیومارکر بسیار اختصاصی برای سرطان است، چون مستقیماً از خود سلول سرطانی می‌آید. متیلاسیون DNA نیز یک بیومارکر اپی‌ژنتیک است که الگوی آن در سرطان متفاوت از بافت سالم است.

بسیاری از تست‌های چندسرطانی جدید بر ترکیب همین دو نوع بیومارکر تمرکز کرده‌اند: جهش‌ها و متیلاسیون. نوع دیگر، بیومارکرهای RNA هستند. RNA بازتابی از میزان فعالیت ژن‌هاست و برخی تیم‌های تحقیقاتی موفق شده‌اند الگوهای RNA غیرطبیعی ناشی از سرطان را در خون شناسایی کنند. به عنوان مثال، پژوهشگران دانشگاه استنفورد در سال ۲۰۲۵ آزمایش خونی مبتنی بر RNA ابداع کردند که توانست حضور سرطان ریه را با دقت قابل توجه تشخیص دهد. این تست با آنالیز RNA‌های پیام‌رسان نادر در خون بیماران، حدود ۷۳٪ بیماران سرطان ریه – حتی در مراحل اولیه – را شناسایی کرد.

مزیت RNA این است که تغییرات بیان ژن یا مقاومت‌های درمانی را که لزوماً با جهش DNA همراه نیستند نیز می‌تواند نشان دهد. همچنین تیم دیگری از محققان در دانشگاه شیکاگو با بررسی تغییرات شیمیایی روی RNA (یعنی اصلاحات پس از رونویسی) در نمونه خون بیماران توانستند سرطان روده بزرگ را در مراحل بسیار زودرس با دقت حدود ۹۵٪ تشخیص دهند.

این تحقیق که نتایج آن در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، برای اولین بار نشان داد که اصلاحات RNA مشتق از میکروبیوم روده نیز هنگام حضور تومور دستخوش تغییر می‌شود و می‌توان از آن به عنوان یک نشانگر غیرمستقیم ولی قوی بهره گرفت. چنین یافته‌هایی در مرز دانش قرار دارند و ممکن است در آینده نزدیک به نسل جدیدی از کیت‌های آزمایشگاهی منجر شوند که سرطان را بسیار زودتر و مطمئن‌تر آشکار می‌کنند.

علاوه بر DNA و RNA، بیومارکرهای پروتئینی جدید نیز در دست مطالعه‌اند. روش‌های پیشرفته سنجش پروتئین (مانند طیف‌سنجی جرمی) این امکان را فراهم کرده که به جای اندازه‌گیری یک یا دو نشانگر، همزمان صدها پروتئین در خون بررسی شود تا “اثر انگشت” پروتئینی سرطان یافت شود. برای مثال، الگویی از چند پروتئین التهابی ممکن است ظهور یک سرطان را خبر دهد یا ترکیبی از پروتئین‌های متابولیک در فردی بدون علامت نشانگر وجود یک توده پنهان باشد. هرچند هنوز هیچ تست پروتئینی چندگانه برای غربالگری به تأیید نهایی نرسیده، اما پژوهش‌ها در این زمینه جریان دارد.

یک نمونه تجاری موجود، تست ONOCOBREATH است که ترکیب مواد شیمیایی در بازدم را تحلیل می‌کند تا رد تومور ریه را بیابد (در واقع یک نوع “بیومارکر تنفسی”). این رویکرد اگرچه در مراحل اولیه تحقیقاتی است، اما نشان می‌دهد حتی بازدم و بوی بدن هم می‌تواند حامل نشانه‌های مولکولی سرطان باشد.

بیومارکرهای تصویری و پاتولوژیک: شاید واژه بیومارکر بیشتر ما را به یاد آزمایش خون بیندازد، اما تصاویر پزشکی نیز حاوی بیومارکر هستند. در حوزه نوینی به نام رادیومیکس (Radiomics)، پژوهشگران با کمک هوش مصنوعی صدها ویژگی کمّی را از تصاویر CT یا MRI استخراج می‌کنند (مثل بافت پیکسلی، شدت سیگنال و …) که می‌تواند بین بافت سرطانی و غیرسرطانی تفاوت قائل شود.

این ویژگی‌های تصویری خود نوعی نشانگر غیرتهاجمی سرطان محسوب می‌شوند. به طور مشابه، در آسیب‌شناسی نیز الگوهای رنگ‌آمیزی بافت یا بیان پروتئین‌های خاص (مانند بیان بیش از حد HER2 در سرطان پستان یا Ki-67 برای سرعت رشد تومور) بیومارکرهای مهمی برای تشخیص و تعیین ویژگی‌های سرطان هستند. در مجموع، مفهوم بیومارکر بسیار گسترده شده و هر داده‌ای که به طور قابل اعتمادی حضور یا رفتار سرطان را نشان دهد، می‌تواند در این دسته قرار بگیرد.

در پایان این بخش باید تأکید کرد که بیومارکر کامل و ایده‌آل هنوز وجود ندارد. اغلب بیومارکرهای فعلی یا حساسیت کافی ندارند (بعضی موارد سرطان را نشان نمی‌دهند) یا اختصاصیت صددرصدی ندارند (در شرایط غیرسرطانی هم مثبت می‌شوند). بنابراین معمولاً رویکرد ترکیبی بهترین نتیجه را می‌دهد – مثلاً ترکیب یک نشانگر DNA و یک پروتئین و یک یافته تصویربرداری.

همین ایده است که پشت بسیاری از تست‌های چندجانبه قرار دارد. هر چه دانش ما در مورد زیست‌شناسی سرطان بیشتر شود، بیومارکرهای دقیق‌تری نیز کشف خواهند شد. به عنوان نمونه، کشف جهش‌های ژنی BRCA یک گام بزرگ در بیومارکرهای ارثی بود، یا کشف PD-L1 به عنوان پیش‌بینی‌کننده پاسخ به ایمونوتراپی یک بیومارکر درمانی مهم به حساب می‌آید. بنابراین توسعه بیومارکرها مستقیماً به بهبود تشخیص و حتی درمان سرطان گره خورده است.

سایر فناوری‌های نوین در تشخیص سرطان (از هوش مصنوعی تا ابزارهای دیجیتال)

علاوه بر مواردی که به تفصیل بیان شد، فناوری‌های جدید دیگری نیز در حال شکل‌گیری هستند که نویدبخش ارتقای تشخیص سرطان می‌باشند. در این قسمت به چند مورد مهم اشاره می‌کنیم:

هوش مصنوعی (AI) و یادگیری ماشین در تشخیص:

هوش مصنوعی تقریباً در همه جنبه‌های فرایند تشخیص سرطان در حال نفوذ است. در بخش تصویربرداری دیدیم که AI چگونه می‌تواند تصاویر را بهتر تحلیل کند. در آسیب‌شناسی دیجیتال هم الگوریتم‌های یادگیری عمیق به اسکن لام‌های پاتولوژی پرداخته و می‌توانند با دقت بالا بین بافت‌های خوش‌خیم و بدخیم تمایز قائل شوند. این ابزارها حتی قادرند ساب‌تایپ یا درجه‌بندی سرطان را نیز به‌طور خودکار انجام دهند و بدین‌ترتیب خطای انسانی یا اختلاف نظر میان پاتولوژیست‌ها را کاهش دهند.

شرکت‌های پیشرو در این زمینه (مانند PathAI یا Paige) اکنون محصولاتی دارند که در مراکز بزرگ دنیا استفاده می‌شود و سرعت و دقت تشخیص بافتی را افزایش داده است. در زمینه ژنومیک، نرم‌افزارهای هوشمند می‌توانند در کسری از دقیقه میلیون‌ها داده توالی‌یابی DNA/RNA تومور را تحلیل کرده و جهش‌ها یا الگوهای بیان ژنی مهم را استخراج کنند. به کمک AI می‌توان جهش‌های قابل‌درمان (actionable) را سریع‌تر شناسایی کرد یا حتی پیش‌بینی نمود که این تومور از چه درمان هدفمندی ممکن است سود ببرد.

همچنین AI با کاوش در پرونده الکترونیک بیماران و نشانه‌های بالینی آنان، افرادی که در معرض خطر بالاتر سرطان هستند را شناسایی می‌کند تا زودتر برای غربالگری دعوت شوند. به عنوان نمونه، الگوریتم‌هایی طراحی شده که متن گزارش‌های پزشکی و نتایج آزمایش‌های دوره‌ای را پردازش کرده و اگر ترکیب خاصی از علائم (مثلاً کاهش وزن، کم‌خونی و سابقه خانوادگی) دیده شود، پرچم هشدار برای بررسی وجود سرطان به صدا درآید. این نوع ابزارهای پشتیبان تصمیم بالینی می‌توانند به پزشکان عمومی کمک کنند بیماران مشکوک را برای آزمایش‌های دقیق‌تر ارجاع دهند و در نتیجه تشخیص زودهنگام بهبود یابد.

گجت‌ها و سنسورهای دیجیتال:

فناوری دیجیتال پوشیدنی نیز به حوزه تشخیص سرطان ورود کرده است. هرچند هنوز در مراحل آغازین است، ولی پژوهش‌هایی در جریان است که مثلاً با ساعت‌های هوشمند یا انگشترهای پایش سلامتی، تغییرات ظریف نشانگرهای زیستی را ثبت کنند. به عنوان مثال، یک تومور در حال رشد ممکن است الگوهای خواب یا ضربان قلب یا دمای بدن را کمی تغییر دهد. یا سنسورهایی طراحی شده که ترکیب ترکیبات موجود در هوای بازدم را مرتب تحلیل می‌کنند. چنین ابزاری می‌تواند مثلاً افزایش تدریجی یک ماده آلی فرار خاص را که توسط یک تومور ریه ترشح می‌شود، شناسایی کند.

همچنین دور از ذهن نیست که در آینده توالت‌های هوشمند بتوانند نمونه ادرار یا مدفوع ما را از نظر نشانگرهای سرطان کولون یا مثانه بررسی کنند! برخی آزمایش‌های اولیه نشان داده که سنسورهای بویایی الکترونیکی (بینی الکترونیکی) قادر به افتراق ادرار بیماران سرطان مثانه از افراد سالم با دقت جالب توجهی هستند. البته همه این‌ها فعلاً در مرحله تحقیقاتی‌اند اما نوید یک تغییر پارادایم را می‌دهند که در آن نظارت مستمر سلامتی توسط ابزارهای هوشمند شاید بتواند کوچک‌ترین انحرافات مرتبط با سرطان را قبل از آنکه تبدیل به بیماری آشکار شود، دریافت کند.

تکنولوژی‌های نوین در نمونه‌برداری:

حتی خود فرآیند بیوپسی نیز دستخوش نوآوری شده است. امروزه دستگاه‌های بیوپسی پیشرفته با کمک تصویربرداری بلادرنگ (Real-time) این امکان را می‌دهند که با حداقل تهاجم از عمیق‌ترین بافت‌ها نمونه برداشت. بیوپسی مایع مغزی-نخاعی با سوزن‌های ظریف‌تر و ایمن‌تر شده، بیوپسی وکیوم در پستان با برش کوچک برای بیرون آوردن کل ضایعه بدون جراحی به کار می‌رود، و حتی محققان به دنبال جایگزین‌هایی برای بیوپسی سنتی مانند بیوپسی مجازی هستند که با ترکیب تصاویر و بیومارکرها، وجود تومور را قطعی کند بدون آنکه حتماً نیاز به برداشت بافت باشد. هرچند هنوز چنین جایگزینی کاملاً عملی نشده اما ایده «تشخیص مجازی» در حال بررسی است.

آزمایش‌های چند‌گانه و رویکردهای چند‌اُمی:

روند آینده تشخیص سرطان احتمالاً به سمت ترکیب انواع داده‌ها پیش می‌رود. به جای اتکا به یک تست منفرد، اطلاعات به دست آمده از ژنتیک، تصویربرداری، آزمایش خون، و حتی داده‌های محیطی و سبک زندگی با هم ادغام خواهد شد تا تصویری جامع از احتمال وجود سرطان ارائه دهد. پروژه‌هایی مانند پانل‌های چندسرطانی یا Multi-omics (چند-اُمیکس) به دنبال آن‌اند که مثلاٌ یک فرد سالم با گرفتن یک آزمایش ترکیبی، وضعیتش از لحاظ ده‌ها نوع سرطان سنجیده شود. چنین رویکردی نیازمند مدیریت داده‌های عظیم و الگوریتم‌های هوشمند برای تصمیم‌گیری است، که خوشبختانه با پیشرفت AI میسر خواهد بود.

کلام آخر

با توجه به تنوع سرطان‌ها، انتخاب بهترین آزمایش برای تشخیص سرطان باید بر اساس سن، سابقه خانوادگی، عوامل خطر و در دسترس بودن تست‌ها انجام شود. هر سرطان ویژگی‌های متفاوتی دارد و به همین دلیل روش‌های گوناگونی برای تشخیص بهینه هرکدام ابداع شده است.

برای مثال، ماموگرافی بهترین تست غربالگری برای سرطان پستان است، در حالی که کولونوسکوپی دقیق‌ترین روش برای تشخیص زودهنگام سرطان روده بزرگ محسوب می‌شود. از سوی دیگر، سرطان‌هایی هستند که غربالگری مؤثری برایشان نداریم و نیازمند ابتکارات نوین‌اند. خوشبختانه همان‌طور که دیدیم، در سال‌های اخیر پیشرفت‌های خیره‌کننده‌ای در حوزه تشخیص سرطان صورت گرفته است؛ از شناسایی ژن‌های مستعدکننده سرطان گرفته تا آزمایش‌های مایع فوق حساس که می‌توانند چندین سرطان مخفی را از یک لوله خون شکار کنند، و نیز فناوری‌های تصویربرداری دقیق که کوچک‌ترین ضایعات را آشکار می‌سازند.

همچنین بهره‌گیری از هوش مصنوعی به عنوان دستیار پزشکان، نوید افزایش سرعت و دقت تشخیص را در سال‌های پیش رو می‌دهد.

در کنار همه این فناوری‌های پیشرفته، نباید اهمیت اصول پایه‌ای را فراموش کرد. آگاهی عمومی و توجه به علائم اولیه سرطان (مانند کاهش وزن بی‌دلیل، توده‌های قابل لمس، خونریزی‌های غیرطبیعی و غیره) و معاینات دوره‌ای منظم هنوز هم نقشی کلیدی در کشف زودهنگام سرطان‌ها دارند. بهترین راهبرد، ترکیبی از پیشگیری (مثلاً با سبک زندگی سالم و واکسیناسیون علیه عوامل ویروسی مانند HPV و هپاتیت B) و تشخیص زودهنگام است.

سازمان بهداشت جهانی تأکید می‌کند که تشخیص زودهنگام در مراحل اولیه می‌تواند به طور چشمگیری پیامدهای سرطان را بهبود بخشد و شانس درمان موفق را بالا ببرد. به همین دلیل کشورها تلاش می‌کنند برنامه‌های غربالگری و آموزش عمومی را گسترش دهند و در عین حال فناوری‌های جدید را نیز در سیستم‌های بهداشتی ادغام کنند.

در پایان، می‌توان گفت در سال ۲۰۲۵ ما در میانهٔ یک انقلاب در تشخیص سرطان قرار داریم. هنوز آزمایش‌های چندگانه‌ی چندسرطانی در مراحل تحقیقاتی‌اند و به‌طور گسترده در دسترس عموم قرار نگرفته‌اند، اما احتمالاً در چند سال آینده شاهد ورود تدریجی آنها به بالین خواهیم بود. این بدان معنا نیست که روش‌های سنتی منسوخ شده‌اند؛ برعکس، روش‌های قدیمی و جدید در کنار هم کامل‌ترین تصویر را از سلامت بیمار به ما می‌دهند.

به عنوان یک فرد عادی، بهترین کاری که می‌توانیم انجام دهیم پیروی از توصیه‌های پزشکی در انجام غربالگری‌های لازم (متناسب با سن و جنس و عوامل خطر) و پیگیری منظم سلامتی‌مان است. در عین حال اگر تکنولوژی‌های تازه مانند آزمایش‌های ژنتیکی یا بیوپسی مایع در دسترس باشند و پزشک آنها را مفید بداند، می‌توان از آنها نیز بهره گرفت. جنگ با سرطان در جبهه تشخیص زودهنگام همچنان ادامه دارد و هر روز سلاح تازه‌ای به این مبارزه افزوده می‌شود.

با ادامه این روند، امیدواریم در آینده نزدیک سرطان‌ها را آنقدر زود تشخیص دهیم که فرصت پیشرفت و آسیب جدی نداشته باشند و درمان آن‌ها بسیار آسان‌تر و موفق‌تر گردد. این چشم‌اندازی است که پژوهش‌های سال ۲۰۲۵ به ما نوید می‌دهند و برای دستیابی به آن لحظه‌شماری می‌کنیم.

منابع:

• بیانیه‌های موسسات ملی بهداشت (NIH) در خصوص فناوری‌های تصویربرداری نوین