مشکلات شیمی‌درمانی و راه‌های کاهش عوارض ناخوشایند آن

تصور کنید به شما گفته می‌شود که برای مبارزه با سرطان نیاز به شیمی‌درمانی دارید. این فکر برای بسیاری از بیماران ترسناک است. هر سال میلیون‌ها بیمار سرطانی در سراسر جهان تحت درمان شیمی‌درمانی قرار می‌گیرند. شیمی‌درمانی اگرچه با از بین بردن سلول‌های سرطانی جان بسیاری را نجات می‌دهد، اما مشکلات شیمی‌درمانی کم نیستند و می‌توانند کیفیت زندگی بیمار را تحت تاثیر قرار دهند. مطالعات نشان داده‌اند که بیش از ۸۵٪ بیماران طی دوره‌ی شیمی‌درمانی حداقل یک عارضه را تجربه می‌کنند.

برای مثال، در یک پژوهش جدید، ۹۱٫۷٪ بیماران احساس ضعف شدید و ۸۸٪ آن‌ها ریزش مو را گزارش کرده‌اند. با این آمارها، طبیعی است که شما نگران عوارض و مشکلات شیمی‌درمانی باشید. اما چگونه می‌توان با این مشکلات کنار آمد؟ در این مقاله‌ی جامع و به‌زبان ساده، به مهم‌ترین مشکلات شیمی‌درمانی و راه‌های مقابله با آن‌ها می‌پردازیم.

مشکلات شایع در شیمی‌درمانی (مشکلات جسمانی)

شیمی‌درمانی داروهای قوی ضدسرطان را در سراسر بدن پخش می‌کند و در کنار سلول‌های بدخیم، متأسفانه به برخی سلول‌های سالم نیز آسیب می‌زند. همین موضوع باعث بروز طیف گسترده‌ای از عوارض جسمانی می‌شود. شدت و نوع این عوارض در افراد مختلف متفاوت است و به نوع داروی مصرفی، دوز آن و شرایط سلامتی بیمار بستگی دارد. در ادامه برخی از شایع‌ترین مشکلات شیمی‌درمانی که ممکن است در طی درمان تجربه کنید فهرست شده است:

• حالت تهوع و استفراغ: احساس تهوع و گاهی استفراغ پس از جلسات شیمی‌درمانی بسیار رایج است.
• اسهال: برخی داروهای شیمی‌درمانی حرکات روده را تحت تأثیر قرار داده و موجب اسهال می‌شوند.
• یبوست: برعکس، بعضی داروها یا کاهش تحرک بیمار می‌تواند منجر به یبوست شود.
• کاهش اشتها: بسیاری از بیماران بی‌اشتهایی یا تغییر در حس چشایی را گزارش می‌کنند. غذاها ممکن است طعم متفاوتی داشته باشند یا میل به غذا کاهش یابد.
• ریزش مو: ریزش موی سر (و گاهی ابرو و مژه) از شناخته‌شده‌ترین عوارض شیمی‌درمانی است. برای بسیاری از بیماران، این مشکل جنبه روحی شدیدی دارد چون ظاهرشان تغییر می‌کند. تخمین زده می‌شود حدود دو‌سوم بیماران مبتلا به سرطان در اثر شیمی‌درمانی دچار ریزش مو می‌شوند و در نظرخواهی‌ها، اکثر بیماران آن را یکی از ناراحت‌کننده‌ترین عوارض درمان می‌دانند.
• خستگی و ضعف شدید: احساس خستگی مفرط و کمبود انرژی از دیگر مشکلات شیمی‌درمانی است. این خستگی ممکن است با پیشرفت جلسات درمان بیشتر شود و حتی استراحت کافی همیشه آن را برطرف نکند. در یک مطالعه، ۸۵٪ بیماران احساس خستگی را به‌عنوان شایع‌ترین عارضه گزارش کرده‌اند که نشان می‌دهد تقریبا همه بیماران با درجاتی از ضعف مواجه می‌شوند.
• تب: بالا رفتن دمای بدن و تب کردن در طول دوره شیمی‌درمانی می‌تواند نشانه کاهش گلبول‌های سفید و عفونت باشد. هر تب بالای ۳۸ درجه باید جدی گرفته شود.
• زخم‌های دهانی: داروهای شیمی‌درمانی به سلول‌های مخاط دهان نیز آسیب می‌زنند و ممکن است منجر به آفت و زخم در دهان و گلو شوند. این زخم‌ها دردناک بوده و غذا خوردن را دشوار می‌کنند.
• درد و آسیب عصبی: برخی بیماران دردهای عضلانی یا مفصلی را تجربه می‌کنند. همچنین ممکن است به‌دلیل آسیب به اعصاب محیطی (نوروپاتی) احساس سوزن‌سوزن شدن، بی‌حسی یا درد در دست‌ها و پاها ایجاد شود. نوروپاتی گاهی تا مدت‌ها پس از اتمام درمان نیز باقی می‌ماند.
• کبودی و خونریزی آسان: شیمی‌درمانی می‌تواند تولید پلاکت‌های خون (سلول‌های مسئول انعقاد) را کاهش دهد و در نتیجه فرد با کوچک‌ترین ضربه دچار کبودی شود یا خونریزی بینی و لثه پیدا کند.
• کاهش گلبول‌های سفید و عفونت: سیستم ایمنی بدن طی شیمی‌درمانی تضعیف می‌شود و تعداد گلبول‌های سفید کاهش می‌یابد. این وضعیت بیمار را مستعد ابتلا به انواع عفونت‌ها می‌کند. یک سرماخوردگی ساده در فرد تحت شیمی‌درمانی می‌تواند شدیدتر بروز کند، بنابراین بیماران باید بسیار مراقب تماس با افراد بیمار و رعایت بهداشت (مانند شستن مکرر دست‌ها) باشند.
• سایر عوارض: مشکلات پوستی (خشکی یا خارش پوست، تغییر رنگ پوست)، شکنندگی ناخن‌ها، تغییرات حسی و چشایی، کاهش تمایلات جنسی و ناباروری موقت از دیگر مشکلات شیمی‌درمانی هستند که بسته به نوع دارو ممکن است رخ دهند. برای مثال، برخی داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند به تخمدان‌ها یا بیضه‌ها آسیب زده و موجب نازایی موقت یا دائم شوند. همچنین داروهای خاصی ممکن است به قلب یا کلیه‌ها صدمه وارد کنند یا حتی در موارد نادر، سال‌ها بعد خطر ابتلا به سرطان ثانویه را افزایش دهند.

خب، شاید با خواندن این فهرست طولانی از عوارض، دچار نگرانی و اضطراب شوید. اما خبر خوب این است که بسیاری از این مشکلات شیمی‌درمانی قابل پیشگیری یا درمان هستند و اغلب پس از پایان دوره درمان برطرف می‌شوند. پزشکان معمولا پیش از شروع شیمی‌درمانی داروهای کمکی (مثلا ضدتهوع) تجویز می‌کنند تا عوارض را به حداقل برسانند. به‌علاوه، همه بیماران دچار همه عوارض نمی‌شوند و شدت مشکلات در هر فرد متفاوت است. مهم این است که از وجود این احتمالات آگاه باشید و در صورت بروز هر مشکل، سریعا با تیم درمانی در میان بگذارید تا برای رفع آن اقدام شود.

مشکلات روحی و روانی در دوران شیمی‌درمانی

فراموش نکنیم که شیمی‌درمانی فقط جسم بیمار را تحت تاثیر قرار نمی‌دهد، بلکه فشار زیادی نیز از نظر روحی و احساسی به او وارد می‌کند. ترس، اضطراب، افسردگی و احساس تنهایی در میان بیماران سرطانی تحت درمان بسیار شایع است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که حدود یک‌چهارم بیماران دچار نشانگان افسردگی قابل توجه می‌شوند و میزان ابتلا به افسردگی در بیماران سرطانی تا پنج برابر بیشتر از افراد عادی است. همین‌طور اضطراب نیز به‌شدت رایج است و بسیاری از بیماران از نگرانی مداوم در مورد نتیجه درمان یا بازگشت بیماری رنج می‌برند.

دلایل بروز مشکلات روحی متعدد است. از یک سو، تشخیص سرطان به‌خودی‌خود یک شوک بزرگ است که زندگی فرد را زیر و رو می‌کند. ترس از مرگ، نگرانی از آینده نامعلوم، تغییر نقش‌های خانوادگی و اجتماعی و دغدغه‌های مالی می‌تواند هر کسی را دچار استیصال کند. از سوی دیگر، عوارض جسمی شیمی‌درمانی (مثل خستگی شدید یا تهوع طولانی) خود به احساس ناامیدی و افسردگی دامن می‌زند. تغییرات ظاهری مانند ریزش مو یا کاهش وزن نیز بر اعتمادبه‌نفس بیمار اثر منفی می‌گذارد.

بیماران ممکن است در خلال شیمی‌درمانی حس کنند که دیگر خودشان نیستند و زندگی از کنترل‌شان خارج شده است. این احساسات کاملاً طبیعی است. مهم این است که بدانید شما در این مسیر تنها نیستید و راه‌هایی برای مدیریت این بار احساسی وجود دارد. صحبت کردن با مشاور یا روان‌شناس متخصص حوزه سرطان می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. همچنین پیوستن به گروه‌های حمایت از بیماران سرطانی، صحبت با افرادی که شرایط مشابه شما را تجربه کرده‌اند و گرفتن حمایت از خانواده و دوستان نقشی اساسی در بهبود روحیه دارد.

اجازه دهید تجربه‌ی یکی از بیماران را نقل کنیم. مری استانتون، دختری که در ۲۳ سالگی به لنفوم هوچکین مبتلا شد و دو دور شیمی‌درمانی را پشت سر گذاشت، می‌گوید: «دور دوم شیمی‌درمانی برایم خیلی سخت‌تر بود، عمدتاً به‌خاطر اثرات روانی که تجربه می‌کردم. دفعه اول همه تمرکزم روی تمام کردن درمان بود، اما وقتی سرطان برگشت، از نظر روحی در وضعیت شکننده‌تری قرار داشتم». این صحبت مری نشان می‌دهد که چگونه امید و انگیزه بیمار در طول درمان ممکن است دستخوش نوسان شود. او در ابتدا با این دید که “این یک دوره موقت است و می‌گذرد” وارد درمان شد اما عود بیماری او را از نظر روحی به شدت تحت فشار گذاشت.

خوشبختانه مری استانتون تنها نماند. تیم پزشکی و پرستاران همواره کنارش بودند و به گفته خودش، وجود یک پرستار همراه که در تمام مراحل راهنمایی‌اش می‌کرد بسیار دلگرم‌کننده بود: «همه چیز در زمان سرطان سخت‌تر می‌شود، اما آن‌ها کارها را برایم آسان‌تر کردند. مثلا هر وقت نمی‌دانستم چطور با حالت تهوع کنار بیایم یا از کجا کلاه‌گیس تهیه کنم، به من کمک می‌کردند. او (پرستارم) دوست من بود و در آن دوران تمام حمایتی که نیاز داشتم به من می‌داد». این تجربه نشان می‌دهد صحبت با تیم درمانی درباره دغدغه‌ها (حتی مسائلی مثل تهیه کلاه‌گیس برای ریزش مو) و یاری خواستن، چقدر می‌تواند مسیر درمان را قابل‌تحمل‌تر کند.

بنابراین، توجه به سلامت روان بخش مهمی از مقابله با مشکلات شیمی‌درمانی است. اگر احساس می‌کنید غمگین، ناامید یا مضطرب هستید، حتما این موضوع را با پزشک خود یا یک مشاور در میان بگذارید. گاهی مشورت و حمایت حرفه‌ای یا حتی دارودرمانی (مثلاً داروهای ضدافسردگی) برای مدت کوتاه می‌تواند کیفیت زندگی شما را بهبود بخشد. همچنین سعی کنید امید و هدفی برای آینده داشته باشید؛ مثلا برنامه‌ریزی یک جشن کوچک پس از اتمام دوره درمان یا هر انگیزه مثبت دیگری که به شما نیرو بدهد. در بخش پایانی این مقاله نیز به پیام‌های الهام‌بخش بیماران بهبودیافته اشاره خواهیم کرد تا ببینید حتی در تاریک‌ترین لحظات نیز نور امیدی هست.

راهکارهای عملی برای مقابله با مشکلات شیمی‌درمانی

اکنون که با مهم‌ترین مشکلات شیمی‌درمانی آشنا شدیم، به سراغ راهکارها و توصیه‌های کاربردی می‌رویم. هدف این است که عوارض را به حداقل برسانیم و تحمل دوره درمان را آسان‌تر کنیم. به یاد داشته باشید که تجربه هر بیمار منحصر‌به‌فرد است؛ ممکن است برخی از این توصیه‌ها برای شما بسیار مفید باشد و برخی دیگر چندان ضروری نباشد. مهم این است که بدنتان را خوب بشناسید و هر کاری که حالتان را بهتر می‌کند انجام دهید (با رعایت دستورات پزشک).

در ادامه به تفکیک، مشکلات رایج شیمی‌درمانی را مطرح کرده و روش‌های مدیریت هر یک را توضیح می‌دهیم:

تهوع و استفراغ

احساس تهوع (دل‌به‌هم خوردگی) و گاهاً استفراغ، از رایج‌ترین مشکلات شیمی‌درمانی است که می‌تواند بسیار آزاردهنده باشد. خوشبختانه امروزه داروهای ضدتهوع موثری وجود دارند که پزشک قبل از شروع شیمی‌درمانی برایتان تجویز می‌کند. حتما این داروها را طبق دستور مصرف کنید تا حالت تهوع شما به حداقل برسد. علاوه بر دارودرمانی، رعایت نکات زیر نیز مفید است:

• غذا خوردن قبل از شیمی‌درمانی: معده خالی حالت تهوع را تشدید می‌کند. سعی کنید حدود یکی‌دو ساعت قبل از شروع جلسۀ شیمی‌درمانی، یک غذای سبک (مثلا نان و پنیر یا کمی سوپ) میل کنید. غذای خیلی چرب یا پرادویه نخورید که ممکن است معده را تحریک کند.
• وعده‌های کوچک و مکرر: به‌جای سه وعده بزرگ، تعداد وعده‌های غذایی را بیشتر و حجم هر وعده را کمتر کنید. با این کار معده همیشه کمی مشغول هضم است و خالی نمی‌ماند، در نتیجه حالت تهوع کمتر می‌شود. هر زمانی احساس کردید می‌توانید چیزی بخورید، مقدار کمی غذای ساده بخورید حتی اگر وقت غذا نباشد.
• پرهیز از بوها و غذاهای ناخوشایند: در این دوران ممکن است به بوهای خاصی حساس شوید. هر بویی که حالتان را بد می‌کند حذف کنید (مثلا بوی غذای سرخ‌شده، عطر تند و غیره). غذایتان را در فضایی با تهویه مناسب صرف کنید و اگر بوی پخت‌وپز در آشپزخانه آزارتان می‌دهد، از دیگران بخواهید غذا را در اتاقی دیگر آماده کنند.
• مصرف مایعات کافی: کم‌آب شدن بدن حالت تهوع را بدتر می‌کند. جرعه‌جرعه مایعاتی مثل آب، دمنوش‌های گیاهی (نعناع، زنجبیل یا بابونه)، آبمیوه طبیعی رقیق‌شده یا حتی نوشیدنی‌های ورزشی را میل کنید. از نوشابه‌های گازدار و بسیار شیرین پرهیز کنید. همچنین مکیدن یخ خرد‌شده یا آب‌نبات نعناع می‌تواند حس تهوع را کاهش دهد.
• استفاده از زنجبیل: برخی بیماران و مطالعات پیشنهاد می‌کنند که زنجبیل (مثلا آبنبات یا چای زنجبیل) به کاهش تهوع کمک می‌کند. البته مطمئن شوید که پزشک مصرف آن را برای شما ممنوع نکرده باشد.
• استراحت بعد از غذا: پس از صرف غذا، کمی دراز بکشید یا سرتان را بالا نگه دارید و استراحت کنید. تکان شدید یا فعالیت بلافاصله بعد از غذا می‌تواند تهوع را تحریک کند.

به‌یاد داشته باشید اگر با وجود این اقدامات، تهوع و استفراغ شدید داشتید و نتوانستید غذا یا آب کافی بخورید، حتما با پزشک تماس بگیرید. ممکن است نیاز باشد داروهای ضدتهوع شما تنظیم یا تعویض شوند. dehydration (کم‌آبی) ناشی از استفراغ مکرر خطرناک است و در صورت شدید بودن عوارض، گاهی لازم می‌شود مایعات و داروها از طریق سرم به شما داده شود تا حالتان بهتر گردد.

به نقل از سایت Cleveland Clinic : داروهای شیمی‌درمانی نمی‌توانند بین سلول‌های سرطانی و سلول‌های سالم که سریع رشد می‌کنند تمایز قائل شوند؛ در نتیجه وقتی سلول‌های سالم آسیب می‌بینند، ممکن است عوارض جانبی را تجربه کنید

خستگی و ضعف (خستگی مفرط)

خستگی شایع‌ترین مشکل شیمی‌درمانی است؛ آن هم نه یک خستگی معمولی که با خواب شب برطرف شود، بلکه نوعی فرسودگی که گاهی تمام روز ادامه دارد. این خستگی می‌تواند هم جسمانی باشد (ضعف عضلانی، کمبود انرژی) و هم ذهنی (مشکل در تمرکز). چند توصیه برای مدیریت خستگی و افزایش انرژی:

• مدیریت زمان و انرژی: کارهای روزمره خود را اولویت‌بندی کنید. کارهای غیرضروری را به تعویق بیندازید یا به دیگران واگذار کنید. برای فعالیت‌های ضروری (مثل خرید یا کارهای اداری) زمانی را انتخاب کنید که حال بهتری دارید. بسیاری از بیماران صبح‌ها انرژی بیشتری دارند، پس قرارهای مهم یا فعالیت‌های خود را به صبح موکول کنید.
• استراحت کافی و چرت‌های کوتاه: در طول روز هر زمان احساس خستگی کردید، حتی ۱۵-۲۰ دقیقه دراز بکشید و چشمانتان را ببندید. چرت‌های کوتاه در اوایل روز مفیدند اما سعی کنید نزدیک غروب نخوابید تا خواب شب مختل نشود. داشتن یک برنامه خواب منظم شبانه (حداقل ۷-۸ ساعت خواب) نیز بسیار مهم است.
• ورزش و تحرک ملایم: شاید عجیب به نظر برسد اما تحقیقات نشان داده‌اند که فعالیت بدنی منظم می‌تواند خستگی ناشی از سرطان را کاهش دهد. ورزش باعث ترشح اندورفین و بهبود خلق‌وخو شده و افت عضلانی را هم کمتر می‌کند. البته منظور ورزش سنگین نیست؛ فعالیت‌های سبکی مثل پیاده‌روی آرام، تمرینات کششی یا یوگا گزینه‌های خوبی هستند. حتی اگر در ابتدا تنها ۵-۱۰ دقیقه می‌توانید ورزش کنید، اشکالی ندارد؛ همان را انجام دهید و به مرور زمان مدت آن را افزایش دهید. نکته کلیدی این است که کاملاً بی‌تحرک نباشید، مگر آنکه پزشک استراحت مطلق توصیه کرده باشد. هر اندازه حرکتی بهتر از بی‌حرکتی است. بسیاری از بیماران گزارش کرده‌اند که حتی یک پیاده‌روی کوتاه حالشان را بهتر کرده و انرژی‌شان را باز می‌گرداند.
• تغذیه مناسب: ضعف بدنی می‌تواند ناشی از کم‌خونی یا کمبود مواد مغذی باشد. مطمئن شوید رژیم غذایی متعادلی دارید و به قدر کافی پروتئین، کالری و ویتامین دریافت می‌کنید. اگر اشتها ندارید، غذا را در وعده‌های کوچک و با مواد پرکالری (مثل مغزها، کره بادام‌زمینی، اسموتی میوه) مصرف کنید تا انرژی کافی بگیرید. همچنین کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی (کاهش گلبول‌های قرمز) می‌تواند خستگی را تشدید کند؛ در صورت توصیه پزشک، مکمل آهن یا تزریق خون ممکن است کمک‌کننده باشد.
• پذیرفتن شرایط و آرامش ذهنی: به خودتان حق بدهید که خسته باشید. در دوران شیمی‌درمانی لازم نیست به اندازه قبل کارآمد باشید. از کمک گرفتن از دیگران خجالت نکشید. حفظ روحیه هم در کاهش احساس خستگی نقش دارد؛ هر فعالیت کوچکی که حال شما را خوب می‌کند (شنیدن موسیقی، مدیتیشن، کتاب خواندن، صحبت با دوست نزدیک) در برنامه روزانه بگنجانید تا ذهن شما استراحت کند و انرژی روانی بگیرید.

خستگی ممکن است تا چند هفته پس از اتمام شیمی‌درمانی نیز ادامه یابد اما معمولا به‌مرور بهتر می‌شود. اگر خستگی شما را کاملاً زمین‌گیر کرده یا با تنگی نفس و ضربان قلب نامنظم همراه است، با پزشک مشورت کنید چون می‌تواند نشانه کم‌خونی شدید یا مشکلات دیگر باشد.

ریزش مو و تغییرات ظاهری

ریزش مو شاید مشهورترین عارضه شیمی‌درمانی باشد. تقریباً همه فیلم‌ها یا تصاویر مربوط به بیماران شیمی‌درمانی، افرادی با سر تراشیده یا بدون مو را نشان می‌دهند. برای بسیاری از افراد، از دست دادن مو مساوی است با به چشم آمدن بیماری و یادآوری مداوم آن. به همین دلیل، ریزش مو از نظر روحی بار سنگینی دارد و نیاز به حمایت و تطابق دارد. برخی نکات برای مقابله با این مساله:

• آمادگی قبل از ریزش مو: اگر داروی شیمی‌درمانی شما طبق گفته پزشک احتمال ریزش مو دارد، می‌توانید قبل از شروع ریزش شدید موهایتان را کوتاه کنید یا حتی بتراشید. این کار به شما حس کنترل می‌دهد و ریزش تدریجی مو کمتر آزارتان خواهد داد. برای برخی افراد تراشیدن کل موها در یک نوبت آسان‌تر از دیدن ریزش تکه‌تکه موهاست.
• استفاده از کلاه‌گیس یا روسری: بد نیست پیشاپیش به فکر تهیه کلاه‌گیس مناسب باشید. بسیاری ترجیح می‌دهند کلاه‌گیس را مشابه موی طبیعی خودشان انتخاب کنند تا تغییر ظاهری چندانی حس نکنند. اگر قصد خرید کلاه‌گیس دارید، قبل از اینکه موها کاملاً بریزد اقدام کنید تا بتوانید رنگ و مدل آن را با موی خودتان تطبیق دهید. جالب است بدانید برخی شرکت‌های بیمه با نسخه پزشک، هزینه کلاه‌گیس (که گاهی به‌عنوان “پروتز مویی” معرفی می‌شود) را پوشش می‌دهند. به‌جز کلاه‌گیس، استفاده از روسری، کلاه یا شال‌های رنگی نیز می‌تواند ظاهری زیبا و در عین حال راحت ایجاد کند. خیلی از بیماران به مرور چند پوشش محبوب برای بیرون و خانه پیدا می‌کنند که با آن‌ها احساس بهتری دارند.
• خنک نگه داشتن پوست سر (اسکالپ کولینگ): یک روش نسبتاً جدید برای کاهش ریزش مو در شیمی‌درمانی، استفاده از کلاه‌های سردکننده پوست سر است. این کلاه‌ها طی جلسات شیمی‌درمانی روی سر گذاشته می‌شوند و با سرد نگه داشتن پوست سر، جریان خون رساننده دارو به فولیکول‌های مو را کاهش می‌دهند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اسکالپ‌کولینگ در برخی بیماران موفق بوده است؛ مثلاً در یک مطالعه، ۶۵٪ بیماران با این روش فقط ریزش موی خفیف یا بدون ریزش مو داشتند و نیاز به کلاه‌گیس پیدا نکردند. البته این روش برای همه انواع سرطان کاربرد ندارد (مثلاً در سرطان‌های خون توصیه نمی‌شود) و صد درصد موها را حفظ نمی‌کند. همچنین هزینه آن ممکن است بالا باشد و همیشه تحت پوشش بیمه نیست. اگر این موضوع برایتان مهم است، با پزشک خود درباره امکان استفاده از کلاه سردکننده مشورت کنید.
• مراقبت از پوست و بدن: با ریزش موهای سر، ممکن است پوست سر شما حساس یا خشک شود. استفاده از نرم‌کننده‌ها و مرطوب‌کننده‌های ملایم به سلامت پوست کمک می‌کند. به‌علاوه، فراموش نکنید که موهای دیگر نقاط بدن (ابرو، مژه، ریش در آقایان) نیز ممکن است کم‌پشت شوند. می‌توانید از مداد ابرو یا مژه مصنوعی موقت استفاده کنید تا احساس بهتری نسبت به ظاهر خود داشته باشید. هر کاری که به شما اعتماد‌به‌نفس می‌دهد مجاز است – مهم این است که خودتان را همچنان زیبا و باارزش ببینید. به خود یادآوری کنید که این وضعیت موقتی است و موهای شما پس از درمان دوباره رشد خواهد کرد. معمولا ۲-۳ ماه پس از پایان شیمی‌درمانی، رویش مجدد موها آغاز می‌شود و گاهی در ابتدا جنس یا رنگ آن کمی متفاوت است ولی به مرور به حالت قبل برمی‌گردد.

مشکلات اشتها و تغذیه (تغییر طعم‌ها، کاهش وزن یا افزایش وزن)

شیمی‌درمانی می‌تواند اشتهای شما را کم کند یا حس چشایی و بویایی را تغییر دهد. غذاهایی که قبلاً دوست داشتید ممکن است بی‌مزه یا حتی بدمزه شوند. ممکن است همیشه مزه فلز یا تلخی در دهان حس کنید. از سوی دیگر در برخی افراد، خصوصاً مبتلایان به سرطان پستان، افزایش وزن در طول شیمی‌درمانی دیده می‌شود که علت آن ترکیبی از تغییرات متابولیسم، کاهش تحرک و شاید مصرف کورتون‌ها است. چه کاهش وزن ناخواسته داشته باشید چه اضافه‌وزن، مهم این است که بدن در طول درمان تغذیه مناسبی دریافت کند. چند راهکار مفید در این زمینه:

• هرچه میل دارید بخورید: در دوران شیمی‌درمانی، ممکن است قوانین معمول رژیم غذایی کمی کنار گذاشته شود. اولویت با دریافت کالری و پروتئین کافی است تا بدن بتواند خودش را ترمیم کند. پس هر غذایی که برایتان اشتهابرانگیز است میل کنید. اگر فقط به یک نوع غذای خاص (مثلا یک مدل سوپ یا بستنی) میل دارید، همان را مکرر بخورید. نگران متنوع نبودن رژیم در کوتاه‌مدت نباشید. به مرور که حالتان بهتر شود تنوع را برمی‌گردانید.
• طعم غذا را دلپذیر کنید: اگر دهان مزه فلز می‌دهد، استفاده از ظرف‌های غیر فلزی (پلاستیکی یا چوبی) هنگام غذا خوردن کمک می‌کند. افزودن ادویه‌ها و چاشنی‌های طبیعی (مثل آبلیمو، سبزیجات معطر) می‌تواند مزه غذا را بهتر کند. گوشت قرمز ممکن است طعم ناخوشایندی پیدا کند؛ می‌توانید پروتئین را از منابع دیگر مثل مرغ، ماهی، تخم‌مرغ یا حبوبات تامین کنید که طعم ملایم‌تری دارند.
• وعده‌های غذایی منظم و مایعات: حتی اگر میل به غذا ندارید، سعی کنید زمان‌های مشخصی در روز چیزی بخورید تا معده خالی نماند. مصرف مایعات بین وعده‌های غذایی (نه بلافاصله حین غذا) هم به هضم بهتر کمک می‌کند و هم از کم‌آبی جلوگیری می‌کند.
• در صورت کاهش وزن شدید: اگر کاهش وزن شما بیش از حد است و با این راهکارها جبران نمی‌شود، پزشک یا متخصص تغذیه می‌تواند نوشیدنی‌ها یا مکمل‌های غذایی پرکالری تجویز کند. این مکمل‌ها (مثل انشور یا موارد مشابه) در حجم کم کالری و مواد مغذی بالایی دارند و کمک می‌کنند وزنتان ثابت بماند.
• در صورت اضافه‌وزن: اگر برعکس، افزایش وزن دارید نگران نشوید. الان زمان نگرانی درباره رژیم لاغری نیست. البته اضافه وزن زیاد هم می‌تواند نفس کشیدن و تحرک را سخت‌تر کند، پس بهتر است پرخوری نکنید و تنقلات خیلی شیرین یا چرب را محدود کنید. روی خوردن غذاهای مقوی و سالم تمرکز کنید (مثل میوه، سبزی، پروتئین بدون چربی). بعد از اتمام شیمی‌درمانی و بهبود حالتان، می‌توانید با کمک پزشک برنامه کاهش وزن تدریجی داشته باشید.

مشکلات گوارشی: یبوست و اسهال

دو مشکل کاملاً مخالف اما هر دو شایع: یبوست (خشکی مزاج) و اسهال. برخی داروهای ضدسرطان و همچنین داروهای کمکی مثل مسکن‌های مخدر، حرکت روده را کند کرده و باعث یبوست می‌شوند. کاهش تحرک و تغذیه کم‌فیبر هم این وضعیت را بدتر می‌کند. از سوی دیگر بعضی رژیم‌های شیمی‌درمانی (مثلا داروهای ضدمتابولیت) مخاط روده را تحریک کرده و اسهال می‌دهند. برای هر دو وضعیت آماده باشید:

درمان یبوست:

• روزانه ۸ تا ۱۰ لیوان مایعات بنوشید تا روده‌ها خشک نشوند. آب، آب‌میوه (آب آلو، گلابی، سیب) و سوپ‌های رقیق مفیدند.
• مصرف فیبر را افزایش دهید: تا جایی که معده‌تان تحمل می‌کند میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل و حبوبات میل کنید. آلو و برگه‌ها نرم‌کننده طبیعی شکم هستند.
• تحرک بدنی: حتی راه رفتن و حرکت ملایم روده را به کار می‌اندازد و یبوست را کمتر می‌کند. پس سعی کنید روزانه زمانی را به پیاده‌روی یا نرمش اختصاص دهید.
• ملین‌های ملایم: بدون مصرف داروی ملین قوی (که ممکن است باعث پیچش شکم شود)، می‌توانید با مشورت پزشک از نرم‌کننده‌های مدفوع (مثل شربت لاکتولوز یا پودر پسیلیوم) استفاده کنید. هرگز بدون اجازه پزشک از مسهل‌های محرک استفاده نکنید، زیرا ممکن است به روده آسیب بزند. پزشک در صورت نیاز خودش داروی مناسب را تجویز خواهد کرد.

درمان اسهال:

• جبران کم‌آبی و الکترولیت: مهم‌ترین نکته در اسهال جلوگیری از دهیدراته شدن بدن است. مقدار زیادی مایعات مصرف کنید – آب، چای کم‌رنگ، آبگوشت رقیق و محلول‌های او آر اس (در صورت شدید بودن اسهال). نوشیدنی‌های ورزشی یا محلول خانگی (حاوی کمی نمک و شکر) نیز به جایگزینی الکترولیت‌ها کمک می‌کنند.
• پرهیز غذایی: در دوره اسهال از خوردن غذاهای چرب، سرخ‌کرده، ادویه‌دار، لبنیات پرچرب و خوراکی‌های نفاخ بپرهیزید. رژیم BRAT (موز، برنج، سس سیب، نان تُست) که شامل غذاهای ساده و کم‌فیبر است می‌تواند مدفوع را سفت‌تر کند.
• محافظت از پوست: دفعات زیاد اجابت مزاج می‌تواند پوست مقعد را تحریک کند. پس از هر بار اجابت با آب ولرم آرام ناحیه را بشویید و از دستمال توالت نرم استفاده کنید. کرم‌های حاوی اکسید‌روی یا وازلین نیز می‌توانند از پوست محافظت کرده و سوزش را کم کنند.
• داروی ضداسهال در صورت لزوم: اگر اسهال شدید دارید، با پزشک تماس بگیرید. ممکن است مصرف موقت داروهایی مثل لوپرامید (Imodium) با نظر پزشک مجاز باشد، اما هرگز خودسرانه بیش از ۲۴ ساعت داروی ضداسهال نخورید. چون گاهی اسهال ناشی از عفونت است و باید درمان دیگری صورت گیرد.

زخم‌های دهانی و گلودرد

آسیب به سلول‌های مخاط دهان می‌تواند باعث موکوزیت (التهاب و زخم دهان) شود. شما ممکن است متوجه قرمزی، زخم‌های کوچک دردناک در داخل گونه‌ها، لثه یا روی زبان شوید. حتی گلودرد یا دشواری در بلع هم ممکن است رخ دهد. برای مدیریت این مشکل:

• بهداشت دهان ملایم ولی دقیق: حداقل سه بار در روز با مسواک نرم دندان‌های خود را به‌آرامی مسواک بزنید. از خمیردندان ملایم بدون مواد محرک (مثلا بدون سدیم لوریل سولفات) استفاده کنید.
• شستشو با محلول‌های نمکی و جوش‌شیرین: روزانه چند بار دهان را با محلول آب ولرم که در آن یک قاشق چای‌خوری نمک و یک قاشق چای‌خوری جوش‌شیرین حل شده، بشویید. این کار هم به تمیز شدن زخم‌ها کمک می‌کند هم درد را تسکین می‌دهد.
• پرهیز از دهان‌شویه‌های الکلی: دهان‌شویه‌های معمولی که الکل دارند دهان را خشک‌تر کرده و درد را بیشتر می‌کنند. از پزشک یا داروساز بخواهید یک دهان‌شویه مخصوص بیماران سرطانی (حاوی بی‌حس‌کننده یا بدون الکل) معرفی کند.
• رژیم غذایی نرم و سرد: تا وقتی زخم دارید غذاهای نرم مثل فرنی، سوپ صاف‌شده، ماست، پوره سیب‌زمینی و غیره میل کنید. غذاهای خشک، ترد یا اسیدی (مانند چیپس، نان تُست خشک، مرکبات) زخم‌ها را تحریک می‌کنند. نوشیدنی‌های خیلی سرد (مانند اسموتی خنک یا یخ‌در‌بهشت) می‌توانند درد دهان را کاهش دهند.
• داروهای موضعی بی‌حس‌کننده: در صورت درد شدید دهان، پزشک می‌تواند برایتان ژل‌های بی‌حسی موضعی (حاوی لیدوکائین) یا ترکیبات ویژه‌ای موسوم به “دهان‌شویه جادویی” تجویز کند که حاوی بی‌حس‌کننده، آنتی‌هیستامین و ضد قارچ است. این داروها موقتاً درد را کم می‌کنند تا بتوانید غذا بخورید. حتماً طبق دستور پزشک از آن‌ها استفاده کنید.

زخم‌های دهانی معمولاً یک تا دو هفته پس از اتمام شیمی‌درمانی خوب می‌شوند. در این مدت حفظ تغذیه کافی با غذاهای نرم و مقوی و مصرف مایعات اهمیت دارد تا بدنتان ضعیف نشود.

دردهای عصبی (نوروپاتی محیطی)

برخی از داروهای شیمی‌درمانی (مانند وینکریستین، سیس‌پلاتین، تاکسان‌ها) می‌توانند به اعصاب محیطی آسیب برسانند و نوروپاتی ایجاد کنند. علائم نوروپاتی شامل کرختی، سوزن‌سوزن شدن، مورمور یا درد سوزشی در انگشتان دست و پا و گاهاً مشکل در حفظ تعادل است. اگر چنین نشانه‌هایی داشتید سریع به پزشک اطلاع دهید؛ گاهی کاهش دوز یا تغییر دارو برای جلوگیری از پیشرفت نوروپاتی لازم است. برای تخفیف علائم:

• محافظت از دست‌ها و پاها: کفش‌های نرم و اندازه پا بپوشید و از راه رفتن با پای برهنه خودداری کنید تا پاها آسیب نبینند. در منزل نیز از دمپایی طبی استفاده کنید. مراقب باشید هنگام کار با اشیاء داغ یا تیز، چون حس لمس ممکن است کاهش یافته باشد و ناخواسته آسیب ببینید.
• کاهش درد و سوزش: اگر احساس سوزش دارید، قرار دادن دست‌ها یا پاها در آب سرد (نه یخ) به مدت ۱۵ دقیقه روزی چند بار می‌تواند تسکین‌دهنده باشد. همچنین ماساژ ملایم دست و پا به بهبود گردش خون و آرامش عضلات کمک می‌کند. برخی بیماران استفاده از کرم‌های حاوی کپسایسین یا مصرف مکمل‌های ویتامین B کمپلکس را موثر دانسته‌اند، ولی حتما قبل از استفاده با پزشک مشورت کنید.
• وسایل کمکی: در صورت بی‌حسی شدید پاها، هنگام راه رفتن در بیرون از منزل از عصا یا واکر استفاده کنید تا زمین نخورید. در حمام حتماً از پادری‌های لاستیکی استفاده کنید که لیز نخورید. همچنین تمرین‌های تعادلی تحت نظر فیزیوتراپیست می‌تواند به شما کمک کند تعادل بهتری پیدا کنید.

بسیاری از موارد نوروپاتی پس از پایان شیمی‌درمانی به تدریج بهبود می‌یابند، اما روند بهبود ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول بکشد. در این مدت با پزشک خود درباره روش‌های تسکین دردهای نوروپاتی (از داروهای ضدتشنج گرفته تا طب مکمل مثل طب سوزنی) مشورت کنید.

پیشگیری از عفونت و مراقبت از سیستم ایمنی

در خلال شیمی‌درمانی، سیستم ایمنی بدن تضعیف می‌شود زیرا مغز استخوان توان تولید کافی گلبول سفید را ندارد. این حالت نوتروپنی (کمبود نوتروفیل‌ها) نام دارد و شما را در برابر عفونت‌ها آسیب‌پذیر می‌کند. حتی باکتری‌های بی‌ضرر که همیشه در بدن شما بوده‌اند ممکن است در این وضعیت ایجاد عفونت کنند. چند اقدام احتیاطی مهم در دوران شیمی‌درمانی:

• کنترل تب: هر روز دمای بدن خود را چک کنید. اگر درجه حرارت شما ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر رفت (یا لرز شدید داشتید)، حتی اگر حال عمومی بدی ندارید، فوراً به پزشک اطلاع دهید. تب می‌تواند تنها نشانه یک عفونت جدی باشد که نیاز به آنتی‌بیوتیک و درمان فوری دارد. داشتن یک تب‌سنج دقیق در خانه ضروری است.
• بهداشت دست‌ها: دست‌های خود را مرتب با آب و صابون بشویید، به‌خصوص قبل از غذا خوردن و بعد از رفتن به دستشویی. این ساده‌ترین و موثرترین راه جلوگیری از انتقال میکروب‌هاست. از افراد نزدیکتان هم بخواهید همین کار را انجام دهند. می‌توانید ضدعفونی‌کننده دست حاوی الکل نیز همراه داشته باشید.
• دوری از افراد بیمار: در زمان شیوع سرماخوردگی یا آنفولانزا از حضور در اماکن شلوغ خودداری کنید. از ملاقات‌کننده‌ای که علائم بیماری تنفسی یا هر نوع عفونت دارد بخواهید تا زمان بهبودی کامل به دیدن شما نیاید. خودتان نیز در صورت لزوم در بیرون از منزل ماسک بزنید.
• رعایت ایمنی در غذا: از مصرف غذاهای نیم‌پز یا خام که ممکن است حامل باکتری باشند اجتناب کنید. مثلا تخم‌مرغ عسلی، ماهی خام (سوشی)، گوشت استیک آبدار، شیر غیرپاستوریزه یا حتی سالادهای حاوی تخم‌مرغ خام (مثل سزار) برای شما مناسب نیستند. میوه و سبزیجات خام را حتماً با محلول ضدعفونی یا سرکه بشویید. به تاریخ انقضای مواد غذایی توجه کنید و از مصرف محصولات تاریخ‌گذشته بپرهیزید.
• مراقبت از دهان و پوست: هر گونه زخم یا خراش کوچک در پوست می‌تواند دروازه ورود عفونت باشد. خراش‌ها را تمیز نگه دارید و رویشان پماد آنتی‌بیوتیک بزنید. مراقبت دقیق از بهداشت دهان (همان‌طور که گفته شد) نیز از عفونت قارچی یا میکروبی در دهان پیشگیری می‌کند.
• واکسیناسیون: در مورد واکسیناسیون آنفولانزا یا پنومونی با پزشک صحبت کنید. برخی واکسن‌ها (مانند آنفولانزای غیرفعال‌شده) ممکن است بنا به صلاحدید پزشک برای شما تزریق شود تا از بیماری جلوگیری کند. البته واکسن‌های زنده در دوره شیمی‌درمانی معمولاً ممنوع هستند. اطرافیان شما نیز بهتر است واکسن آنفولانزا بزنند تا احتمال ابتلای شما کمتر شود.

در صورت رعایت این نکات، بسیاری از بیماران دوره شیمی‌درمانی را بدون عفونت جدی پشت سر می‌گذارند. اما اگر خدای‌نکرده دچار علائم عفونت شدید (تب، سرفه مداوم، تنگی نفس، ادرار دردناک، قرمزی و چرک در هر نقطه بدن)، به هیچ وجه تعلل نکنید و سریع به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید. درمان زودهنگام می‌تواند از پیشرفت عفونت جلوگیری کند.

در جدول زیر، خلاصه‌ای از مشکلات رایج شیمی‌درمانی و توصیه‌های مقابله با هر کدام را مشاهده می‌کنید:

در کنار این راهکارها، همیشه به توصیه‌های تیم پزشکی خود گوش کنید. وضعیت هر بیمار متفاوت است و ممکن است پزشک براساس شرایط شما دستورالعمل خاصی ارائه دهد.

کلام آخر

دوران شیمی‌درمانی بی‌شک یکی از چالش‌برانگیزترین مراحل زندگی هر بیمار مبتلا به سرطان است. ترکیبی از مشکلات جسمانی و روحی ممکن است گاهی شما را به مرز خستگی و ناامیدی برساند. با این حال، فراموش نکنید که بدن و ذهن انسان توانایی شگفت‌انگیزی در انطباق و مقاومت دارند. شما قوی‌تر از آن چیزی هستید که فکر می‌کنید و این روزهای سخت خواهد گذشت.

در مسیر درمان، هر موفقیت کوچک را جشن بگیرید. مثلاً اگر امروز توانستید ۱۰ دقیقه پیاده‌روی کنید یا یک وعده غذایی کامل بخورید، این یک پیروزی است. به خودتان افتخار کنید که باوجود تمام مشکلات شیمی‌درمانی، همچنان به جلو پیش می‌روید. مثبت‌اندیشی و امید بهترین دارویی است که می‌توانید مصرف کنید. همان‌طور که یکی از بازماندگان سرطان گفته است: «دست از تلاش برندارید. هر روزش می‌ارزد.» این جمله به ما یادآوری می‌کند حتی روزهای سخت هم ارزش زیستن و جنگیدن دارند؛ چرا که هر طلوع خورشید فرصتی دوباره برای نزدیک‌تر شدن به بهبودی است.

سعی کنید خود را با خاطرات و تصویرهای مثبت احاطه کنید. با افرادی صحبت کنید که شما را دلگرم می‌کنند. از تجربه‌های بیماران بهبود‌یافته الهام بگیرید؛ ببینید آن‌ها چگونه با اراده و امید، سرطان را شکست داده‌اند. باور داشته باشید که شما هم می‌توانید. حتی اگر روزی خسته و بی‌حوصله بودید، اشکالی ندارد کمی استراحت کنید؛ اما دوباره بلند شوید و ادامه دهید.

در پایان، از شما می‌خواهیم اگر خودتان یا یکی از عزیزانتان تجربه‌ای از شیمی‌درمانی دارید، حتماً در بخش دیدگاه‌ها داستان و نظرات ارزشمندتان را با ما به اشتراک بگذارید. تجربه‌های واقعی شما می‌تواند به بیماران دیگری که در حال طی این مسیر هستند امید و راهنمایی بدهد. جامعه‌ای از بیماران و بهبودیافتگان می‌تواند مانند یک خانواده بزرگ، پشتیبان یکدیگر در روزهای سخت باشد.

به امید روزی که هیچ‌کس از سرطان و عوارض درمان آن رنج نکشد و به امید سلامتی و بهبودی برای همه شما عزیزان. هر روز یک قدم به جلو بردارید و هرگز امید را از دست ندهید؛ مطمئن باشید که این مبارزه، هر چقدر هم دشوار، می‌تواند به مقصد سلامتی و زندگی دوباره برسد.