اسکن هسته ای برای تشخیص سرطان | راهنمای کامل بیماران

اسکن هسته‌ای یکی از روش‌های پیشرفته‌ی تصویربرداری پزشکی است که نقشی کلیدی در تشخیص و ارزیابی سرطان ایفا می‌کند. در این تکنیک با استفاده از مقادیر بسیار کمی مواد رادیواکتیو، تصاویر دقیقی از داخل بدن تهیه می‌شود که به پزشکان امکان می‌دهد تومورها را پیدا کنند و میزان گسترش سرطان در بدن را مشخص کنند. شاید واژه «هسته‌ای» کمی ترسناک به نظر برسد، اما واقعیت این است که اسکن‌های هسته‌ای جزو آزمایش‌های بدون درد بوده و معمولاً به صورت سرپایی انجام می‌شوند (نیازی به بستری شدن ندارند).

این روش آن‌قدر رایج و مطمئن است که سالانه بیش از ۲۰ میلیون نفر تنها در ایالات متحده از خدمات پزشکی هسته‌ای بهره‌مند می‌شوند. هدف ما در این مطلب، ارائه اطلاعات علمی و موثق به زبان ساده درباره اسکن هسته‌ای و کاربرد آن در تشخیص سرطان است تا بیماران و خانواده‌ها با آگاهی صحیح، نگرانی کمتری داشته باشند.

چیستی اسکن هسته‌ای

اسکن هسته‌ای (یا تصویربرداری رادیونوکلئید) نوعی تصویربرداری پزشکی است که در آن از یک ماده رادیواکتیو ضعیف به نام «ردیاب» یا «رادیودارو» استفاده می‌شود. این ماده مقدار بسیار کمی پرتوی رادیواکتیو آزاد می‌کند و در اندام یا بافت هدف تجمع می‌یابد. سپس یک دوربین ویژه (دوربین گاما یا اسکنر مشابه) این پرتوها را دریافت کرده و رایانه آن‌ها را به تصویر تبدیل می‌کند تا نحوه عملکرد اندام‌ها و بافت‌ها در سطح شیمیایی و سلولی نشان داده شود.

برخلاف روش‌هایی مثل سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی که ساختار فیزیکی اندام‌ها را نشان می‌دهند، تصاویر در اسکن هسته‌ای بر اساس فعالیت متابولیک (سوخت‌وساز) و عملکرد بافت‌ها شکل می‌گیرند. به عنوان مثال، بافت سرطانی به دلیل فعالیت سلولی بالا، ردیاب رادیواکتیو را بیشتر از بافت سالم جذب می‌کند و در تصویر به صورت نقاط داغ (پررنگ) نمایان می‌شود.

بنابراین اسکن هسته‌ای می‌تواند مناطق مشکوک را بر اساس تغییرات عملکردی بدن مشخص کند. (در برخی اسکن‌های خاص، تومور ممکن است به صورت نقطه سرد یا کم‌رنگ ظاهر شود که نشان‌دهنده جذب کمتر ماده رادیواکتیو است.)

روش انجام اسکن هسته ای برای تشخیص سرطان

اسکن هسته‌ای معمولاً در بخش پزشکی هسته‌ای بیمارستان یا مراکز تخصصی انجام می‌شود. بسته به نوع اسکن، ابتدا مقدار کمی ماده رادیواکتیو (ردیاب) به بیمار داده می‌شود؛ اغلب این ماده را از طریق تزریق وریدی وارد بدن می‌کنند (در مواردی ممکن است به صورت خوراکی یا استنشاقی نیز تجویز شود). پس از تزریق، باید مدتی صبر کرد تا ردیاب در بافت مورد نظر تجمع یابد.

این زمان انتظار بسته به نوع اسکن می‌تواند از چند دقیقه تا چند ساعت (یا حتی چند روز در برخی اسکن‌های خاص) متغیر باشد. برای مثال در اسکن استخوان، حدود ۲ تا ۳ ساعت صبر می‌کنند تا ماده رادیواکتیو در استخوان‌ها جذب شود و سپس تصویربرداری را انجام می‌دهند. هنگامی که ماده رادیواکتیو در بدن پخش و متمرکز شد، بیمار روی تخت دستگاه دراز می‌کشد و دوربین مخصوص شروع به اسکن می‌کند. دستگاه اسکنر اغلب شکلی حلقه‌ای (شبیه دستگاه سی‌تی‌اسکن) دارد که تخت بیمار را به آرامی به داخل آن می‌برد.

در طی تصویربرداری، بیمار باید بی‌حرکت بماند تا تصاویر واضحی ثبت شود. ممکن است تکنسین از بیمار بخواهد گاهی وضعیت بدن خود را تغییر دهد تا زاویه‌های مختلفی تصویربرداری شود. خودِ فرآیند اسکن معمولاً حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه طول می‌کشد، اما با محاسبه زمان انتظار پس از تزریق، کل مدت حضور بیمار در مرکز ممکن است چند ساعت باشد. این آزمایش درد جسمانی ندارد و تنها ممکن است ورود سوزن تزریق اندکی حس شود. پس از پایان اسکن نیز بیمار می‌تواند به خانه بازگردد و نیازی به بستری نیست.

کاربرد اسکن هسته‌ای در تشخیص سرطان

اسکن‌های هسته‌ای به پزشکان در مراحل مختلف مدیریت سرطان کمک می‌کنند و کاربردهای متعددی در این زمینه دارند. برخی از مهم‌ترین کاربردهای پزشکی هسته‌ای در سرطان عبارتند از:

• تشخیص و یافتن تومور: شناسایی محل تومورهای سرطانی در اندام‌های داخلی بدن (کشف اولیه سرطان). این اسکن‌ها می‌توانند مناطق غیرطبیعی را که ممکن است نشان‌دهنده وجود سرطان باشد، آشکار کنند.
• مرحله‌بندی سرطان (بررسی میزان گسترش): مشخص کردن اینکه سرطان تا چه حد در بدن پخش شده است؛ برای مثال آیا به غدد لنفاوی یا اندام‌های دیگر متاستاز داده است یا خیر. نتایج اسکن هسته‌ای به تعیین مرحله سرطان کمک می‌کند که در برنامه‌ریزی درمان بسیار مهم است.
• کمک به برنامه‌ریزی درمان: ارائه اطلاعات به پزشک برای انتخاب بهترین روش درمانی. اسکن هسته‌ای می‌تواند عملکرد اندام‌ها را نشان دهد و به پزشکان در تصمیم‌گیری درباره امکان جراحی، نیاز به پرتودرمانی یا مناسب‌ترین نوع دارودرمانی کمک کند. به طور مثال، یافتن گره لنفاوی نگهبان (نزدیک‌ترین غده لنفاوی به تومور) از طریق پزشکی هسته‌ای می‌تواند مشخص کند آیا لازم است آن غده طی عمل جراحی برداشته و بررسی شود یا خیر.
• ارزیابی تأثیر درمان: مشخص کردن میزان موفقیت درمان‌های انجام‌شده (مانند شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی) بر تومور. با انجام اسکن در حین یا پس از درمان می‌توان متوجه شد که آیا اندازه یا فعالیت سرطان کاهش یافته است یا نه. برای مثال، PET اسکن در میانه دوره شیمی‌درمانی نشان می‌دهد آیا سلول‌های سرطانی همچنان فعالیت بالا دارند یا خیر.
• تشخیص عود سرطان: بررسی بدن برای اطمینان از بازنگشتن سرطان پس از اتمام درمان. اسکن هسته‌ای می‌تواند سرطان‌هایی را که پس از مدتی دوباره ظاهر شده‌اند (پیش از آن‌که علائم بالینی داشته باشند) شناسایی کند. این به تشخیص زودهنگام عود بیماری کمک کرده و فرصت درمان مجدد را فراهم می‌کند.

مزایا و معایب اسکن هسته‌ای

مزایا:

• تصویربرداری عملکردی و تشخیص زودهنگام:

اسکن هسته‌ای اطلاعات منحصربه‌فردی درباره عملکرد و وضعیت متابولیک اندام‌ها ارائه می‌دهد که با روش‌های تصویربرداری معمول قابل دستیابی نیست. به دلیل حساسیت بالای این روش به تغییرات در سطح سلولی، امکان کشف بیماری در مراحل بسیار اولیه وجود دارد؛ گاهی اوقات حتی زودتر از زمانی که در سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی قابل مشاهده باشد.

• دید جامع از تمام بدن:

در بسیاری موارد، اسکن هسته‌ای قادر است تصویری کلی از کل بدن یا کل یک سیستم اندامی ارائه دهد. برای مثال، اسکن استخوان کل اسکلت را از نظر وجود متاستازهای استخوانی بررسی می‌کند یا PET اسکن بسیاری از نواحی بدن را در یک نوبت ارزیابی می‌کند. این پوشش وسیع به پزشکان کمک می‌کند ارزیابی جامعی از پخش شدن سرطان در بدن داشته باشند.

• جایگزین روش‌های تهاجمی‌تر:

پزشکی هسته‌ای با فراهم کردن اطلاعات تشخیصی از داخل بدن، در مواردی نیاز به اقدامات تهاجمی (مانند جراحی‌های تشخیصی یا نمونه‌برداری‌های وسیع) را کاهش می‌دهد. به بیان دیگر، با یک اسکن ساده می‌توان به اطلاعاتی دست یافت که شاید در گذشته فقط با عمل جراحی اکتشافی قابل دستیابی بود. این به نفع بیمار است چون خطرات و عوارض روش‌های تهاجمی را متحمل نمی‌شود.

• تکمیل‌کننده سایر روش‌ها:

اسکن هسته‌ای معمولاً در کنار روش‌های تصویربرداری دیگر استفاده می‌شود و ترکیب اطلاعات آنها دقیق‌ترین نتیجه را به دست می‌دهد. برای مثال، دستگاه‌های پیشرفته PET/CT به طور همزمان تصویر عملکردی PET را با جزئیات ساختاری سی‌تی‌اسکن تلفیق می‌کنند و یک تصویر ترکیبی با دقت بالا ارائه می‌دهند. این ترکیب، محل دقیق تومور را با هم‌پوشانی دو نوع اطلاعات مشخص می‌کند. حتی اگر اسکن هسته‌ای به تنهایی انجام شود، پزشکان اغلب برای وضوح بیشتر از یک تصویربرداری مکمل (مثل سی‌تی یا ام‌آر‌آی) در ناحیه‌ی مشکوک استفاده می‌کنند. به طور کلی، پزشکی هسته‌ای نقشی مکمل دارد و با افزودن بُعد عملکردی به تصاویر آناتومیک، دقت تشخیص را بالا می‌برد.

• بدون درد و کم‌عارضه:

انجام اسکن هسته‌ای به جز سوزن تزریق، درد دیگری ندارد و طی اسکن فقط نیاز به بی‌حرکت ماندن است. بیماران معمولاً این روش را به خوبی تحمل می‌کنند و پس از اسکن نیز نیازی به دوره نقاهت ندارند. این یک مزیت محسوب می‌شود زیرا بیمار پس از پایان تصویربرداری می‌تواند فعالیت‌های عادی خود را از سر بگیرد.

معایب:

• قرارگیری در معرض پرتو (هرچند اندک):

در اسکن هسته‌ای از پرتوهای یونیزان استفاده می‌شود، بنابراین بیمار در معرض مقدار کمی تشعشع رادیواکتیو قرار می‌گیرد. گرچه دوز پرتوی این آزمایش‌ها پایین است، اما هر میزان پرتو به طور نظری می‌تواند کمی خطر ابتلا به سرطان در آینده را افزایش دهد. البته این افزایش ریسک بسیار جزئی است و پزشکان همیشه منافع تشخیصی اسکن را در برابر این ریسک کوچک می‌سنجند و فقط در صورت نیاز توصیه به انجام آن می‌کنند. به طور معمول میزان پرتوی دریافتی در یک اسکن هسته‌ای تشخیصی قابل مقایسه با یا کمتر از برخی سی‌تی‌اسکن‌ها است. با این حال، وجود همین مقدار کم پرتو، استفاده از این روش را برای زنان باردار محدود می‌کند (مگر در موارد اضطراری).

• وضوح کمتر تصاویر نسبت به CT/MRI:

تصاویر به‌دست‌آمده از اسکن‌های هسته‌ای جزئیات ساختمانی (آناتومیک) کمتری نسبت به سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی دارند. این روش بیشتر کارکرد و وضعیت شیمیایی بافت را نشان می‌دهد تا شکل دقیق اندام را؛ در نتیجه ممکن است نتواند محل دقیق یک تومور بسیار کوچک را با وضوح بالا مشخص کند. به همین دلیل معمولاً تصاویر اسکن هسته‌ای با تصویربرداری‌های دیگر تکمیل می‌شوند تا تصویر کامل‌تری از وضعیت به دست آید. برای مثال، اگر اسکن هسته‌ای یک «نقطه داغ» مشکوک نشان دهد، ممکن است پزشک برای جزئیات بیشتر، تصویربرداری دقیق‌تری مانند سی‌تی یا ام‌آر‌آی همان ناحیه را درخواست کند.

ممکن است همه انواع سرطان را مستقیماً تشخیص ندهد:

عدم وضوح کامل و ماهیت عملکردی تصاویر گاهی تشخیص قطعی خوش‌خیم یا بدخیم بودن ضایعات را دشوار می‌کند. به بیان دیگر، نتیجه غیرطبیعی در اسکن هسته‌ای لزوماً به معنای سرطان نیست؛ چون برخی شرایط خوش‌خیم مانند عفونت‌ها یا التهاب‌ها نیز ممکن است در اسکن به صورت نقاط داغ ظاهر شوند. همچنین اسکن هسته‌ای در یافتن تومورهای بسیار کوچک (مثلاً تومورهایی با قطر چند میلی‌متر) محدودیت دارد و ممکن است آن‌ها را نشان ندهد. به همین خاطر، نتیجه اسکن هسته‌ای همواره در کنار سایر آزمایش‌ها و یافته‌های بالینی تفسیر می‌شود و گاهی برای اطمینان، نمونه‌برداری یا تصویربرداری‌های تکمیلی لازم است.

• زمان‌بر بودن فرایند:

برخلاف تصویربرداری‌هایی مثل رادیوگرافی ساده یا حتی سی‌تی‌اسکن که در عرض چند دقیقه انجام می‌شوند، اسکن هسته‌ای فرآیندی طولانی‌تر است. بیمار باید پس از دریافت رادیودارو مدتی منتظر بماند تا ماده در بدن توزیع شود و سپس خود تصویربرداری نیز زمانی در حدود نیم تا یک ساعت به طول می‌انجامد. کل این فرآیند ممکن است چند ساعت وقت بگیرد که برای برخی بیماران ناخوشایند یا دشوار است.

• محدودیت دسترسی و هزینه:

تجهیزات و مواد مورد نیاز برای پزشکی هسته‌ای تخصصی بوده و در همه مراکز درمانی در دسترس نیست. معمولاً این اسکن‌ها در مراکز استان یا شهرهای بزرگ و در بیمارستان‌های مجهز انجام می‌شود. همچنین هزینه انجام برخی اسکن‌های هسته‌ای (مانند PET/CT) ممکن است نسبت به روش‌های تصویربرداری معمول بیشتر باشد. البته در صورت تجویز پزشک، بیمه‌های درمانی معمولاً بخش قابل توجهی از هزینه را پوشش می‌دهند، اما به هر حال محدودیت دسترسی می‌تواند یکی از نقاط ضعف این روش باشد.

مقایسه اسکن هسته ای برای تشخیص سرطان با روش‌های تصویربرداری دیگر

هر یک از روش‌های تصویربرداری پزشکی مزایا و کاربردهای خاص خود را دارند و بسته به وضعیت بیمار، ممکن است ترکیبی از آن‌ها برای تشخیص دقیق به کار رود. در مقایسه با سی‌تی‌اسکن، MRI و ماموگرافی، اسکن هسته‌ای تفاوت‌های مهمی دارد:

• مبنای تصویربرداری: سی‌تی‌اسکن و ماموگرافی از پرتوهای ایکس (اشعه ایکس) استفاده می‌کنند که از خارج بدن به آن تابانده می‌شود و تصاویر ساختاری از بدن ارائه می‌دهد. MRI نیز با بهره‌گیری از میدان مغناطیسی و امواج رادیویی، تصاویری دقیق از بافت‌های نرم و اندام‌ها به دست می‌دهد. در مقابل، اسکن هسته‌ای از پرتوهای گاما که از داخل بدن بیمار ساطع می‌شود تصویر می‌سازد؛ یعنی ردیاب رادیواکتیو درون بدن تابش ایجاد می‌کند و دوربین آن را ضبط می‌کند. به تعبیر دیگر، در روش‌های رادیولوژی کلاسیک دستگاه تصویربرداری پرتو را به بدن می‌فرستد، اما در پزشکی هسته‌ای خودِ بدن (ردیاب درون بدن) منبع پرتو است.
• اطلاعات به‌دست‌آمده: ماموگرافی، سی‌تی و ام‌آر‌آی تصاویر دقیقی از شکل و ساختار اندام یا ضایعه به دست می‌دهند؛ مثلاً اندازه و حدود یک تومور یا وجود یک توده غیرعادی در پستان را نشان می‌دهند. اما اسکن هسته‌ای اطلاعات کارکردی و زیستی فراهم می‌کند؛ مثلاً نشان می‌دهد کدام نواحی استخوان فعالیت سوخت‌وساز بیشتری دارند یا کدام گره‌های لنفاوی در حال جذب ردیاب هستند که می‌تواند بیانگر حضور سلول سرطانی باشد. به خاطر همین تفاوت، اسکن هسته‌ای قادر است تغییرات بیماری را در سطح سلولی آشکار کند، در حالی که MRI/CT بیشتر تغییرات ساختاری را نشان می‌دهند.
• دقت جزئیات در مقابل حساسیت: تصاویر MRI و سی‌تی‌اسکن وضوح و جزئیات بالایی از شکل اندام دارند و برای مشخص کردن محل دقیق و ابعاد تومور عالی هستند. اسکن هسته‌ای به تنهایی چنین جزئیات دقیقی از نظر شکل ظاهری ارائه نمی‌دهد، اما از نظر حساسیت به تغییرات بیولوژیک بیماری اغلب برتر است. به عنوان مثال، ممکن است یک غده لنفاوی در اسکن PET فعال (داغ) دیده شود در حالی که اندازه آن هنوز آن‌قدر بزرگ نشده که در CT غیرعادی به نظر برسد. بنابراین، هر دو رویکرد مکمل یکدیگرند: تصاویر آناتومیک (CT/MRI) برای تعیین محل و اندازه ضایعه و تصاویر هسته‌ای برای سنجش میزان فعالیت یا انتشار سرطان. تلفیق این اطلاعات دید کامل‌تری به پزشک می‌دهد. برای نمونه، در بسیاری از مراکز پیشرفته، اسکن ترکیبی PET/CT انجام می‌شود تا هر دو نوع اطلاعات در کنار هم تفسیر شوند. همچنین بعد از یک اسکن هسته‌ای، ممکن است برای وضوح جزئیات ساختمانی ناحیه مشکوک، MRI یا سی‌تی‌اسکن تکمیلی انجام شود.
• تابش و ایمنی: MRI و سونوگرافی هیچ‌گونه پرتوی یونیزان ندارند و برای بیمارانی که نگرانی از تشعشع دارند مناسب‌اند. ماموگرافی و سی‌تی‌اسکن دارای پرتو ایکس هستند اما مدت تابش آن‌ها بسیار کوتاه است. اسکن هسته‌ای نیز با وجود استفاده از مواد رادیواکتیو، دوز کمی پرتوی منتشر می‌کند و ایمنی بالایی دارد. اما به هر حال میزان مواجهه با پرتو در اسکن‌های هسته‌ای پراکنده‌تر و طی چند ساعت است و برای احتیاط، این روش در زنان باردار جز در موارد ضروری به کار نمی‌رود. در مجموع، سطح ایمنی تمامی این روش‌ها در پزشکی مدرن مورد تأیید است و هرکدام در جای مناسب خود استفاده می‌شوند. پزشکان تلاش می‌کنند از هر روش تنها در صورت نیاز و با رعایت اصول ایمنی (مثلاً اصل ALARA: حداقل پرتو معقول) استفاده کنند تا خطرات به حداقل برسد.
• کاربردهای ویژه: ماموگرافی عمدتاً برای غربالگری و تشخیص زودهنگام سرطان پستان به کار می‌رود و در این زمینه بسیار موثر است. در حالی که اسکن هسته‌ای معمولاً برای غربالگری افراد سالم استفاده نمی‌شود، بلکه در صورت مشکوک بودن به سرطان یا برای بررسی گستردگی آن پس از تشخیص اولیه انجام می‌گیرد. MRI در تصویربرداری از بافت‌های نرم (مانند مغز، کبد یا اندام‌های لگن) عالی است و می‌تواند برای بررسی تومورهای مغزی، کبدی و… به کار رود. سی‌تی‌اسکن نیز یک روش عمومی و سریع برای تصویربرداری از تقریباً همه نقاط بدن است و اغلب اولین قدم در تصویربرداری تومورها محسوب می‌شود. اما وقتی نوبت به ارزیابی عملکردی و متابولیک تومور می‌رسد (مثلاً برای تشخیص فعال بودن یا غیر فعال بودن بافت سرطانی)، اسکن هسته‌ای اهمیت پیدا می‌کند. به عنوان نمونه، در سرطان لنفوم یا سرطان ریه، PET/CT می‌تواند نشان دهد که کدام غدد لنفاوی فعال و درگیر هستند در حالی که ممکن است روی CT ساده چندان بزرگ به نظر نرسند.

به طور خلاصه، هیچ یک از این روش‌ها به تنهایی کامل نیست. ترکیب هوشمندانه‌ی روش‌های تصویربرداری مختلف توسط پزشک، دقیق‌ترین تشخیص را رقم می‌زند. اسکن هسته‌ای بخشی از این جعبه‌ابزار تشخیصی است که با نشان دادن آنچه در داخل بدن در حال رخ دادن است (نه فقط آنچه وجود دارد)، به تصمیم‌گیری صحیح پزشکی کمک می‌کند.

به نقل‌ از وبسایت American Cancer Society اسکن‌های هسته‌ای تصاویر را بر اساس شیمی بدن (مانند متابولیسم) ایجاد می‌کنند، نه شکل جسمانی و ساختارها (همان‌طور که در سایر آزمایش‌های تصویربرداری رایج است). این اسکن‌ها از موادی مایع به نام رادیونوکلئیدها (که تریسر یا رادیودارو نیز نامیده می‌شوند) استفاده می‌کنند که مقادیر پایین پرتو رها می‌کنند.

آمادگی‌های قبل از انجام اسکن هسته‌ای

برای اینکه نتیجه اسکن هسته‌ای دقیق و ایمن باشد، رعایت برخی توصیه‌ها پیش از انجام آن ضروری است. دستورات پزشک یا تکنسین را دقیقاً دنبال کنید. بسته به نوع اسکن ممکن است لازم باشد چند ساعت قبل از آزمون ناشتا باشید (چیزی نخورید و نیاشامید) یا داروی خاصی مثل ملین مصرف کنید. همچنین ممکن است از شما خواسته شود مصرف برخی داروها یا مکمل‌ها را موقتاً قطع کنید، چون بعضی داروها می‌توانند در نتیجه اسکن تداخل ایجاد کنند. همه داروهای مصرفی و سوابق پزشکی خود را به پزشک اطلاع دهید.

حتماً فهرست داروهای نسخه‌ای، داروهای بدون نسخه، ویتامین‌ها و گیاهان دارویی که مصرف می‌کنید را در اختیار تیم پزشکی بگذارید تا در صورت لزوم تنظیمات لازم را انجام دهند. اگر به ماده یا داروی خاصی حساسیت دارید (به‌ویژه ید، غذاهای دریایی یا هر داروی تصویربرداری)، یا قبلاً در انجام اسکن‌های هسته‌ای دچار مشکل یا واکنش شده‌اید، حتماً پزشک را آگاه کنید. هرچند واکنش آلرژیک به رادیودارو بسیار نادر است، بهتر است پزشک از این موارد مطلع باشد.

از همراه داشتن هرگونه شیء فلزی خودداری کنید. قبل از اسکن باید زیورآلات، ساعت، دندان مصنوعی متحرک و سایر وسایل فلزی را خارج کنید چون فلز می‌تواند در کیفیت تصویر اختلال ایجاد کند. معمولاً از بیمار خواسته می‌شود لباس راحت و گشاد بپوشد یا در صورت نیاز لباس مخصوص بیمارستان (گان) بپوشد.

نکته بسیار مهم دیگر این است که اگر باردار هستید یا احتمال بارداری می‌دهید، یا در دوران شیردهی قرار دارید، حتماً پیش از اسکن به پزشک و پرسنل مرکز اطلاع دهید. اصولاً انجام اسکن‌های هسته‌ای در دوران بارداری جز در مواقع بسیار ضروری توصیه نمی‌شود، زیرا پرتو می‌تواند برای جنین مضر باشد. در صورت شیرده بودن نیز ممکن است به شما توصیه شود برای مدت کوتاهی پس از دریافت رادیودارو، شیر خود را دوشیده و دور بریزید تا مواد رادیواکتیو از بدن شما دفع شوند و سپس شیردهی را از سر بگیرید. هماهنگی این موارد با پزشک به حفظ ایمنی شما و فرزندتان کمک می‌کند.

ایمنی و عوارض احتمالی

اسکن‌های هسته‌ای دهه‌ها است که روی میلیون‌ها بیمار انجام شده و سابقه ایمنی بسیار خوبی دارند. میزان پرتوی رادیواکتیوی که در این آزمون‌ها به کار می‌رود کاملاً کنترل‌شده و اندک است؛ به طوری که پرتو دریافتی اغلب کمتر از پرتو یک سی‌تی‌اسکن معمولی یا در حد همان حدود است. مواد رادیواکتیو مورد استفاده طول عمر کوتاهی دارند و طی چند ساعت تا چند روز به طور طبیعی واپاشی کرده یا از طریق ادرار و مدفوع از بدن دفع می‌شوند.

به بیمار نیز توصیه می‌شود بعد از اسکن، آب بیشتری بنوشد تا این مواد سریع‌تر از بدن خارج شوند. دستگاه اسکنر خود تابشی ایجاد نمی‌کند و تمام پرتو از ردیاب درون بدن است که به تدریج از بین می‌رود. بنابراین اطرافیان بیمار در معرض پرتو مستقیم دستگاه نیستند. با این حال، ممکن است پزشک برای احتیاط توصیه کند بیمار تا ۲۴ ساعت از تماس نزدیک طولانی با کودکان خردسال یا زنان باردار خودداری کند تا همان مقادیر بسیار کم پرتوی باقی‌مانده نیز به دیگران منتقل نشود.

عوارض جانبی جدی در پزشکی هسته‌ای بسیار نادرند. احتمال واکنش آلرژیک به رادیودارو بسیار کم و تقریباً نزدیک به صفر است؛ بیشتر ردیاب‌های مصرفی توسط بدن به خوبی تحمل می‌شوند. برخی بیماران ممکن است در محل تزریق وریدی ردیاب دچار قرمزی، درد یا کمی تورم شوند که معمولاً خفیف و موقتی است. احساس خستگی مختصر پس از چند ساعت روند اسکن نیز ممکن است وجود داشته باشد که با استراحت برطرف می‌شود. در موارد نادر، برخی ردیاب‌های خاص (مثلاً آن‌هایی که از آنتی‌بادی‌های منوکلونال نشاندار استفاده می‌کنند) می‌توانند تب یا واکنش ایمنی خفیفی ایجاد کنند. اما تأکید می‌کنیم که این واکنش‌ها بسیار کم گزارش شده‌اند و استثنا هستند.

همان‌طور که ذکر شد، به دلیل وجود پرتوی هرچند کم، این اسکن در زنان باردار انجام نمی‌شود مگر اینکه منفعت تشخیصی آن بسیار بالا بوده و هیچ جایگزین دیگری وجود نداشته باشد. در صورت انجام اسکن هسته‌ای، رعایت نکاتی مانند تخلیه کامل مثانه قبل از اسکن (برای بهبود کیفیت تصویر و کاهش پرتو به بدن)، نوشیدن مایعات فراوان بعد از اسکن و شستن دست‌ها بعد از دستشویی توصیه می‌شود. همچنین انداختن درِ توالت هنگام سیفون کردن می‌تواند احتمال پخش پرتوی ناشی از ترشحات را به حداقل برساند. با رعایت این موارد، اسکن هسته‌ای روشی بسیار ایمن با حداقل عوارض برای بیمار و اطرافیان خواهد بود.

پرسش‌های متداول در خصوص اسکن هسته ای برای تشخیص سرطان

کلام آخر

اسکن هسته‌ای یک ابزار توانمند در عرصه پزشکی مدرن برای تشخیص دقیق سرطان و پیگیری روند درمان آن است. این روش با ارائه اطلاعاتی که بسیاری از روش‌های دیگر قادر به تامین آن نیستند – یعنی نشان دادن فعالیت سلول‌های سرطانی در بدن – به پزشکان کمک می‌کند تا تصویری کامل‌تر از وضعیت بیمار به دست آورند.

به کمک اسکن‌های هسته‌ای می‌توان فهمید سرطان به کجاها گسترش یافته، درمان‌ها تا چه حد موثر بوده‌اند و آیا سرطان بازگشته است یا خیر. خوشبختانه علی‌رغم نام دلهره‌آورش، این روش بسیار ایمن، بدون درد و قابل اعتماد است و سال‌هاست که به طورRoutine برای میلیون‌ها بیمار در سراسر دنیا به کار می‌رود.

اگر پزشک برای شما یا یکی از عزیزانتان اسکن هسته‌ای توصیه کرده است، می‌توانید با اطمینان خاطر آن را انجام دهید و مطمئن باشید که اطلاعات ارزشمندی از این طریق به دست می‌آید که در نجات جان و بهبود کیفیت زندگی بیماران سرطانی نقش بسزایی دارد. هدف نهایی تمامی این اقدامات، تشخیص هرچه زودتر و دقیق‌تر و در نتیجه درمان موثرتر سرطان و کاهش نگرانی بیماران است. شما نیز با آگاهی و همکاری در انجام این آزمون، قدمی مهم در مسیر مبارزه با بیماری برمی‌دارید. سلامت شما اولویت ماست.