مطمئناً عبارت «سرطان خون» را شنیدهاید و شاید «سرطان مغز استخوان» هم به گوشتان خورده باشد. اما آیا میدانید تفاوت سرطان خون و مغز استخوان در چیست؟ بسیاری از افراد این دو را یکی تصور میکنند، در حالی که این دو نوع سرطان خونساز کاملاً متمایز هستند.
سرطان خون (لوسمی) معمولاً به سرطانی گفته میشود که از سلولهای خونی نارس در مغز استخوان شروع شده و سلولهای سرطانی وارد جریان خون میشوند و با تکثیر خود جای سلولهای سالم را تنگ میکنند. در مقابل، سرطان مغز استخوان که به آن میلوم متعدد نیز میگویند، سرطانی است که از نوعی گلبول سفید به نام سلول پلاسما در مغز استخوان منشأ میگیرد و سلولهای سرطانی عمدتاً داخل مغز استخوان باقی میمانند. این تجمع سلولهای سرطانی در مغز استخوان میتواند موجب آسیب و ضعیف شدن استخوانها، درد استخوانی و کاهش توانایی بدن در مبارزه با عفونتها شود.
برای درک بهتر تفاوت سرطان خون و سرطان مغز استخوان، در ادامه به مقایسه آنها از نظر علائم بالینی، روشهای تشخیص، شیوههای درمان و پیشآگهی میپردازیم. آگاهی از تفاوت سرطان خون و مغز استخوان میتواند به درک بهتر وضعیت بیمار و انتخاب مسیر درمان کمک کند.
آمار جهانی درباره تفاوت سرطان خون و مغز استخوان
پیش از ورود به آمار، باید تأکید کنیم که «سرطان مغز استخوان» معمولاً در ادبیات تخصصی به میلوم متعدد اشاره دارد (اگرچه ممکن است برخی بیماریهای دیگر مغز استخوانی نیز منظور باشند). بنابراین آمار زیر بیشتر برای میلوم متعددة در مقایسه با سرطانهای خونی مثل لوسمی قابل استفاده است.
سهم میلوم متعدد در میان بیماریهای خونی
- میلوم متعدد تقریباً ۱۰٪ از کل بدخیمیهای خونی (hematologic malignancies) را تشکیل میدهد.
- در یک مطالعه جهانی، میلوم یکی از سه دسته اصلی خونسرطانها به شمار میرود و در سال ۲۰۲۰ حدود ۱۷۶٬۴۰۴ مورد جدید از ترکیب لوسمی، لنفوم و میلوم را به خود اختصاص داده است (یعنی تقریباً ۱۴٪ از آن مجموعه).
موارد جدید و مرگ و میر میلوم
- در سال 2022 برآورد شده که ۱۸۸٬۰۰۰ مورد جدید میلوم متعدد تشخیص داده شده است و ۱۲۱٬۰۰۰ مرگ ناشی از آن رخ داده است.
- اگر روند فعلی ادامه یابد، پیشبینی میشود تا سال ۲۰۴۵ موارد جدید میلوم نسبت به ۲۰۲۲ حدود ۷۱٪ افزایش داشته باشند و مرگومیر ناشی از آن نیز حدود ۷۹٪ افزایش یابد.
- در ۱۸۵ کشور تحت پوشش دادههای GLOBOCAN، مناطق شرق آسیا و آمریکای شمالی هر کدام نزدیک ۲۰–۲۱٪ سهم از موارد جدید میلوم را دارند.
- نرخ استانداردشده سنی (Age-Standardized Rate یا ASR) بروز میلوم در برخی مناطق غربی به حدود ۴ در هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر میرسد، در حالی که در برخی مناطق آسیایی و آفریقایی این عدد بسیار پایینتر است.
- مرگومیر استانداردشده جهانی میلوم نیز تقریباً ۱.۱۴ در هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر گزارش شده است (آمار سال ۲۰۲۰).
آمار لوسمی (سرطان خون)
- مطالعهای جامع نشان داده است که از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۱، بار جهانی لوسمی (بهصورت DALYs یا سالهای عمر از دست رفته به دلیل بیماری) کاهش داشته است. به عنوان مثال، تعداد DALYs ناشی از لوسمی در جهان در سال ۱۹۹۰ حدود ۵۷۸٬۰۲۰ نفر بود و در سال ۲۰۲۱ به حدود ۳۰۲٬۹۰۲ نفر کاهش یافته است.
- لوسمی تقریباً ۲.۵٪ از تمام موارد جدید سرطان را به خود اختصاص میدهد.
- در سالهای اخیر، نرخ مرگومیر ناشی از لوسمی در بسیاری از کشورها کاهش یافته است، بهویژه در کشورهای پردرآمد.
- در ایالات متحده، نرخ بقای پنجساله برای لوسمی در بازهی سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۰ حدود ۶۷٪ بوده است.
- در کودکان زیر ۱۵ سال در کشورهای توسعهیافته، نرخ بقای پنجساله در برخی انواع لوسمی به بیش از ۹۰٪ میرسد (بسته به نوع لوسمی).
تفاوت سرطان خون و مغز استخوان در علائم و نشانهها
از نظر علائم بالینی، سرطان خون و سرطان مغز استخوان میتوانند برخی نشانههای مشترک داشته باشند اما هر کدام الگوی علائمی خاص خود را نیز ایجاد میکنند. هر دو بیماری باعث کاهش تولید سلولهای خونی سالم میشوند، به همین دلیل ضعف و خستگی شدید (به علت کمخونی)، عفونتهای مکرر (به علت کاهش گلبول سفید سالم) و کاهش وزن ممکن است در هر دوی آنها دیده شود. با این حال، برخی علائم در یکی شایعتر از دیگری است:
در سرطان مغز استخوان (میلوم متعدد)، علائم شاخص شامل درد استخوانها (خصوصاً کمر یا قفسه سینه)، شکستگیهای استخوانی با ضربات خفیف و حتی کاهش قد به مرور زمان (به علت آسیب مهرهها) است. همچنین به دلیل تخریب استخوان، سطح کلسیم خون بالا میرود که میتواند موجب علائمی مثل تشنگی زیاد، گیجی و یبوست شود. تجمع پروتئینهای غیرطبیعی حاصل از پلاسماسلهای سرطانی ممکن است به آسیب کلیهها منجر شود که با نشانههایی مثل تشنگی و ادرار زیاد خود را نشان میدهد. بیماران میلوم متعدد اغلب کمخونی (آنمی) و کاهش پلاکت خون نیز دارند که باعث رنگپریدگی، ضعف شدید و کبودی یا خونریزی آسان میشود.
در سرطان خون (لوسمی)، سلولهای سرطانی در خون گردش میکنند و بیشتر علائم ناشی از ازدحام این سلولها و کاهش عناصر سالم خون است. برای مثال، تبهای مکرر و لرز بدون علت مشخص و تعریق شدید شبانه از نشانههای شایع لوسمی (بهویژه انواع حاد) هستند. بیماران ممکن است متوجه کبودیهای بیدلیل روی پوست یا خونریزی غیرمعمول از لثه و بینی شوند که ناشی از کاهش پلاکتهای خون و اختلال در انعقاد است. تورم و بزرگ شدن غدد لنفاوی (مثلاً در گردن یا زیر بغل) و بزرگ شدن طحال نیز مخصوصاً در برخی انواع لوسمی مزمن دیده میشود.
در مجموع، در لوسمی به دلیل تکثیر گسترده سلولهای بیمار در سراسر بدن، علائمی سیستمیکتر مانند تب، تعریق شبانه و کاهش وزن بارزتر است، در حالی که میلوم متعدد بیشتر با دردهای استخوانی و عوارض ناشی از تخریب استخوان و تولید پروتئین غیرطبیعی بروز میکند.
تفاوت سرطان خون و مغز استخوان در روشهای تشخیص
روش تشخیص سرطان خون و سرطان مغز استخوان در مراحل اولیه شباهت زیادی دارد. پزشک ابتدا با معاینه بالینی و بررسی سابقه بیمار شروع میکند و در صورت مشکوک شدن، آزمایشهای خون و مغز استخوان را درخواست میدهد. در هر دو بیماری، آزمایش کامل خون (CBC) معمولاً اولین گام است که ممکن است کاهش گلبولهای قرمز و پلاکتها را در هر دو نشان دهد. در لوسمی اغلب تعداد بسیار زیاد گلبول سفید نابالغ در گردش خون مشاهده میشود، در حالی که در میلوم ممکن است تعداد گلبولهای سفید در خون طبیعی یا حتی کم باشد ولی نشانههای غیرمستقیم مثل کمخونی وجود دارد.
- نمونهبرداری از مغز استخوان
یکی از مهمترین روشهای تشخیصی مشترک برای این دو سرطان است. در این روش با سوزن مخصوص مقداری از بافت مغز استخوان (معمولاً از استخوان لگن) خارج شده و در آزمایشگاه بررسی میشود. تفاوت کلیدی در یافتههای این نمونهبرداری است: در لوسمی، مغز استخوان پر از سلولهای نابالغ خونی (بلاستها) دیده میشود که تکثیر کنترلنشده دارند، اما در میلوم متعدد، تعداد بسیار زیادی پلاسماسل غیرطبیعی مشاهده میشود که گاهی دهها درصد از سلولهای مغز استخوان را تشکیل میدهند.
سایر آزمونهای تخصصی جهت تفکیک این دو سرطان به کار میروند. در میلوم متعدد به دلیل ترشح پروتئین غیرطبیعی موسوم به پروتئین M در خون و ادرار، از آزمایشهای ویژهای برای اندازهگیری این پروتئین استفاده میشود (مانند الکتروفورز پروتئین خون و ادرار و اندازهگیری زنجیرههای سبک آزاد در خون). همچنین سطح برخی آنتیبادیها و نشانگرهای توموری مثل بتا-۲ میکروگلوبولین در خون بیمار چک میشود که به برآورد شدت بیماری کمک میکند.
در مقابل، در لوسمیها برای تشخیص نوع دقیق سلول سرطانی از آزمایشی به نام فلوسیتومتری بهره میگیرند که با استفاده از لیزر، نشانگرهای سطحی سلولهای سرطانی را تحلیل میکند. این تست به پزشکان کمک میکند مشخص کنند با چه زیرنوعی از لوسمی سروکار دارند (مثلاً لوسمی لنفوییدی یا میلوئیدی، حاد یا مزمن و غیره).
همچنین تکنیکهای تصویربرداری در تشخیص میلوم متعدد نقش پررنگتری دارند. چون این سرطان تمایل به ایجاد ضایعات متعدد در استخوانها دارد، پزشکان از تصویربرداری با اشعه ایکس، سیتیاسکن یا امآرآی برای یافتن مناطق آسیبدیده استخوان استفاده میکنند. وجود نقاط تیره (حفرهمانند) در استخوانهای جمجمه یا ستون مهرهها در گرافی ساده میتواند نشانه میلوم باشد. در لوسمی تصویربرداری به آن صورت کمککننده نیست، مگر برای بررسی اندازه طحال یا غدد لنفاوی درگیر.
تفاوت سرطان خون و مغز استخوان در درمان
درمان سرطان خون و سرطان مغز استخوان هر دو در حیطه بیماریهای خونی (هماتولوژی) قرار میگیرند، اما جزئیات درمان آنها با توجه به رفتار متفاوت بیماری فرق میکند. به طور کلی شیمیدرمانی یکی از پایههای درمانی هر دو بیماری است که طی آن داروهای قوی ضدسرطان برای از بین بردن سلولهای معیوب به کار میروند. ولی به جز شیمیدرمانی، گزینههای درمانی اختصاصیتری نیز برای هر کدام وجود دارد:
درمانهای سرطان مغز استخوان (میلوم متعدد):
در دو دهه اخیر پیشرفتهای زیادی در درمان میلوم حاصل شده و ترکیبی از داروهای قدیمی و جدید به کار گرفته میشود. علاوه بر شیمیدرمانی متعارف، از داروهای هدفمند ویژه میلوم استفاده میشود که مستقیماً نقاط ضعف سلولهای میلوم را هدف قرار میدهند. برای مثال، مهارکنندههای پروتئازوم دستهای از داروها هستند که جلوی تجزیه پروتئینهای حیاتی درون سلول میلوم را میگیرند و باعث مرگ این سلولها میشوند. همچنین آنتیبادیهای مونوکلونال طراحی شدهاند که به پروتئینهای سطحی پلاسماسلهای سرطانی میچسبند و سیستم ایمنی را وادار به نابودی آنها میکنند.
ترکیب این آنتیبادیها با شیمیدرمانی نتایج بهتری در پاکسازی سلولهای میلوم داده است. ایمونوتراپی (ایمنیدرمانی) نیز در میلوم به کار میرود؛ برای مثال روش جدید CAR-T cell (در آن سلولهای ایمنی خود بیمار مهندسی ژنتیک شده و علیه سرطان فعال میشوند) در برخی موارد میلوم پیشرفته نتایج امیدوارکنندهای داشته است. علاوه بر این درمانهای مستقیم ضدسرطان، در میلوم حتماً درمانهای حمایتی نیز نیاز است؛ مانند داروهای تقویتکننده استخوان (بیسفسفوناتها) برای جلوگیری از پوکی و شکستگی استخوان، تزریق خون یا تجویز داروهای محرک خونسازی در صورت کمخونی شدید، و پلاسمافرز جهت تصفیه خون از پروتئینهای مضر میلوم.
در برخی بیماران واجد شرایط، پیوند سلولهای بنیادی خونساز (پیوند مغز استخوان) نیز انجام میشود تا مغز استخوان سالم جایگزین مغز استخوان بیمار گردد. پیوند در میلوم معمولاً از نوع «اتوگرافت» (استفاده از سلولهای خود بیمار) است که میتواند دورههای بهبودی طولانیتری ایجاد کند. پرتودرمانی هم به طور موضعی برای ضایعات استخوانی دردناک یا نواحی درگیر خاص به کار میرود، هرچند درمان اصلی میلوم محسوب نمیشود.
درمانهای سرطان خون (لوسمی):
درمان لوسمی بسیار وابسته به نوع آن (حاد یا مزمن، لنفوییدی یا میلوئیدی) است. برای لوسمیهای حاد معمولاً ترکیب قویتری از شیمیدرمانی در چند مرحله (القایی، تحکیمی و نگهدارنده) به کار میرود تا ابتدا بیماری را به بهبودی کامل (Remission) برسانند و سپس با ادامه درمان، از بازگشت آن جلوگیری کنند. در لوسمیهای مزمن که آهستهتر پیش میروند، ممکن است به جای شیمیدرمانی سنگین، از درمانهای هدفمند استفاده شود؛ مثلاً دارویی به نام ایماتینیب (گلیوک) که یک درمان هدفمند است، زندگی بیماران مبتلا به لوسمی مزمن میلوئیدی (CML) را متحول کرده و بقای آنها را به شکل چشمگیری افزایش داده است.
ایمنیدرمانی نیز نقش رو به رشدی در درمان لوسمی پیدا کرده است؛ برای مثال استفاده از آنتیبادیهای مونوکلونال در برخی انواع لوسمی لنفویید حاد (ALL) یا بهرهگیری از روش CAR-T cell در موارد عودکرده ALL کودکان، توانسته نتایج امیدوارکنندهای رقم بزند. پرتودرمانی در لوسمی کاربرد محدودی دارد و بیشتر برای از بین بردن سلولهای سرطانی در مراکز تجمع (مثل طحال بزرگشده) یا به عنوان آمادهسازی پیش از پیوند مغز استخوان به کار میرود. پیوند سلولهای بنیادی درمان بسیار مهمی در بعضی انواع لوسمی – بهویژه لوسمیهای حاد پرخطر – به شمار میرود.
در پیوند مغز استخوانِ لوسمی (که اغلب «آلوگرافت»، یعنی از اهداکنندهی سازگار است) مغز استخوان بیمار با دوز بالای شیمیدرمانی تخریب شده و سپس سلولهای بنیادی سالم اهداکننده جایگزین میشود تا سیستم خونی سالمی ایجاد گردد. این روش میتواند در تعداد قابل توجهی از بیماران لوسمی حاد منجر به درمان قطعی شود. به طور خلاصه، در حالی که درمانهای عمومی مانند شیمیدرمانی و پیوند در هر دو بیماری به کار میروند، وجود داروهای خوراکی هدفمند و طرح درمان مرحلهبندیشده در لوسمی از یک سو، و داروهای نوین اختصاصی میلوم به همراه درمانهای حمایتی استخوان از سوی دیگر، وجه تمایز برنامه درمانی این دو سرطان است.
تفاوت سرطان خون و مغز استخوان در پیشآگهی و طول عمر بیماران
مقایسه پیشآگهی (چشمانداز بهبود و بقا) در سرطان خون و سرطان مغز استخوان به دلیل انواع مختلف زیرشاخههای لوسمی اندکی پیچیده است، اما به طور کلی میتوان گفت میلوم متعدد یک بیماری مزمنشونده است که در سالهای اخیر پیشرفتهای درمانی موجب طولانیتر شدن عمر مبتلایان شده ولی هنوز در بیشتر موارد درمان قطعی برای آن وجود ندارد. در مقابل، برخی از انواع سرطان خون (خصوصاً لوسمیهای حاد در کودکان و برخی لوسمیهای مزمن در بزرگسالان) با درمانهای فعلی قابل علاج یا کنترل طولانیمدت هستند.
برای درک بهتر، میتوان به آمارهای بقا نگاهی انداخت. بر اساس آمارهای سرطان آمریکا، نرخ بقای پنجساله (احتمال زندهماندن ۵ سال پس از تشخیص) در میلوم متعدد حدود ۶۰٪ گزارش شده است. این بدان معناست که بیش از نیمی از بیماران حداقل پنج سال پس از تشخیص اولیه زنده میمانند که البته بسیاری از آنها با درمانهای جدید عمر طولانیتری نیز پیدا میکنند.
در سرطان خون، نرخ بقا بسیار وابسته به نوع آن است. برای مثال در لوسمی لنفوبلاستیک حاد (ALL) که اغلب در کودکان رخ میدهد، بقای پنجساله به حدود ۷۰٪ میرسد، در حالی که در لوسمی میلوئید حاد (AML) که در بالغین شایعتر است این رقم حدود ۳۰٪ گزارش شده است. لوسمیهای مزمن وضعیت بهتری دارند؛ مثلاً نرخ بقای پنجساله در نوع لنفوسیتی مزمن (CLL) حدود ۸۸٪ گزارش شده که نشاندهنده کنترل مؤثر بیماری در اکثر بیماران است. البته این آمارها کلی هستند و پیشآگهی واقعی هر بیمار بسته به سن، سلامت عمومی، نوع و مرحله بیماری و پاسخ به درمان میتواند متفاوت باشد.
نکته امیدبخش این است که هر دو بیماری مورد بحث ما جزو سرطانهایی هستند که تحقیقات علمی گستردهای روی آنها در حال انجام است و هر سال درمانهای جدیدتری برایشان معرفی میشود. در سالهای اخیر عمر بیماران میلوم متعدد به لطف داروهای جدید تقریباً دو برابر شده و کیفیت زندگی بهتری یافتهاند. در مورد لوسمیها نیز پیشرفتهایی نظیر معرفی داروهای هدفمند انقلابی (مثل ایماتینیب برای CML) و روشهای نوین ایمنیدرمانی، تحول بزرگی در بهبود بقا ایجاد کرده است.
به عنوان نمونه، کارلوس کاراسکو بازیکن سرشناس بیسبال پس از تشخیص لوسمی مزمن میلوئیدی در سال ۲۰۱۹ تحت درمان قرار گرفت و کمتر از یک سال بعد توانست به میادین ورزش حرفهای بازگردد. چنین نمونههایی نشان میدهد که با تشخیص بهموقع و درمان صحیح، حتی سرطان خون نیز میتواند مهار شود و زندگی عادی تا حد زیادی ادامه یابد.
کلام آخر
در این مقاله سعی کردیم به زبان ساده تفاوت سرطان خون و سرطان مغز استخوان را از نظر علائم، تشخیص، درمان و پیشآگهی توضیح دهیم. هر چند شنیدن نام سرطان ترسآور است، اما آگاهی از ماهیت بیماری قدم اول برای مقابله بهتر با آن محسوب میشود. اگر شما یا یکی از عزیزانتان با تشخیص یکی از این دو سرطان روبهرو شدهاید، بدانید که علوم پزشکی امروز پیشرفتهای چشمگیری در درمان آنها داشته است و بسیاری از بیماران به زندگی پربار خود ادامه میدهند.
حمایت خانواده و روحیهی امیدوارانه در کنار پیگیری درمان، نقش بسیار مهمی در مبارزه با بیماری دارد. هر بیمار تجربهی منحصربهفرد خود را دارد، پس در مسیر درمان از پرسیدن سؤالاتتان از پزشکان دریغ نکنید و از حمایت گروههای پشتیبان بهره بگیرید.
اگر تجربهای در مواجهه با سرطان خون یا میلوم متعدد دارید یا سؤالی برایتان پیش آمده است، خوشحال میشویم که آن را در بخش دیدگاهها با ما و سایر خوانندگان به اشتراک بگذارید. با همدلی و تبادل نظر میتوانیم از تجربههای هم بیاموزیم و به بیماران و خانوادههایشان دلگرمی بدهیم.
منتظر نظرات ارزشمند شما هستیم و برایتان سلامتی و روزهای روشن آرزو میکنیم
