کدام سرطان قابل انتقال است؟ همه‌چیز درباره سرطان‌های ویروسی

سرطان یکی از بیماری‌های مهم و پیچیده‌ است که در آن سلول‌های بدن به شکل غیرقابل کنترلی رشد و تکثیر می‌کنند. برخلاف عفونت‌های معمول مانند سرماخوردگی یا آنفلوآنزا که به‌ راحتی از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شوند (بیماری‌های مسری یا واگیردار)، اغلب مردم تصور می‌کنند سرطان نیز ممکن است «انتقال‌پذیر» باشد. استفاده از واژه‌هایی مانند «سرطان گرفتن» شاید این تصور را ایجاد کند که گویا سرطان چیزی است که می‌توان آن را از دیگران گرفت؛ اما آیا واقعاً سرطان مسری است؟

در این مقاله با زبانی ساده بررسی می‌کنیم که کدام انواع سرطان (در صورت وجود) قابلیت انتقال بین افراد را دارند و منظور از سرطان‌های قابل انتقال چیست. ابتدا تأکید می‌کنیم که بیشتر انواع سرطان قابل سرایت به دیگران نیستند. سپس درباره‌ی موارد استثنایی صحبت می‌کنیم: سرطان‌هایی که عامل زمینه‌ای آن‌ها یک عفونت ویروسی است و ویروس مربوطه می‌تواند بین افراد منتقل شود. همچنین به باورهای نادرست رایج پیرامون سرایت سرطان و راه‌های پیشگیری از ویروس‌های مرتبط با سرطان (مانند واکسن HPV و هپاتیت) خواهیم پرداخت.

اغلب سرطان‌ها مسری نیستند

برای اغلب قریب‌به‌اتفاق سرطان‌ها، نمی‌توان آن‌ها را مانند بیماری‌های عفونی از فردی به فرد دیگر «گرفت». سرطان یک بیماری غیرعفونی است که خاستگاه آن تغییرات ژنتیکی در سلول‌های خود بدن فرد بیمار است، نه میکروب یا ویروسی که از بیرون وارد بدن شده باشد. بنابراین تماس‌های معمول روزمره با بیمار سرطانی – مثل دست دادن، در آغوش گرفتن، استفاده از ظروف غذاخوری مشترک یا حتی تنفس در یک فضا – هیچ‌کدام موجب انتقال سرطان نمی‌شودcancer.org.

اگر سرطان قابلیت سرایت مانند آنفلوآنزا داشت، ما شاهد همه‌گیری‌های سرطان در اطراف بیماران سرطانی بودیم؛ مثلاً افراد خانواده، دوستان نزدیک یا کادر درمان به‌دنبال تماس با بیمار سرطانی دچار همان سرطان می‌شدند، در حالی‌که چنین نیست. حتی اگر سلول‌های سرطانی یک فرد به‌نحوی وارد بدن فرد سالم دیگری شوند، این سلول‌ها نمی‌توانند در بدن فرد دوم زنده بمانند، چون سیستم ایمنی بدن او به سرعت این سلول‌های بیگانه را شناسایی کرده و نابودشان می‌کند.

به جز مواردی بسیار نادر و استثنایی – مانند پیوند عضو از فردی که ناخواسته مبتلا به سرطان بوده به گیرنده‌ای که سیستم ایمنی او به خاطر مصرف داروهای سرکوب‌گر ایمنی ضعیف شده است، یا انتقال جنین‌گونه برخی سلول‌های تومور از مادر مبتلا به سرطان به جنین در دوران بارداری – سرطان به خودی خود از شخصی به شخص دیگر منتقل نمی‌شود.

این موارد آن‌قدر نادر هستند که در بحث سلامت عمومی عملاً قابل چشم‌پوشی‌اند. بنابراین، بیماران سرطانی مسری نیستند و نباید از آن‌ها دوری کرد؛ برعکس، آن‌ها به حضور و حمایت اطرافیان نیاز دارند و ما می‌توانیم بدون هیچ نگرانی از بابت «مبتلا شدن» در کنارشان باشیم.

سرطان‌هایی که منشأ عفونی دارند و می‌توانند از طریق ویروس منتقل شوند

با این‌که سرطان به طور مستقیم واگیر ندارد، اما دانش پزشکی در دهه‌های اخیر نشان داده است که برخی سرطان‌ها منشأ عفونی دارند. در این موارد، یک عامل عفونی (معمولاً ویروس) در بروز آن سرطان نقش اساسی دارد. بنابراین نه خود سرطان، بلکه ویروس عامل آن قابلیت انتقال بین افراد را دارد. اگر فردی به چنین ویروسی آلوده شود، ممکن است سال‌ها بعد (و معمولاً تنها در درصد کمی از افراد آلوده) آن عفونت ویروسی منجر به ایجاد سرطان در بدن او بشود.

سهم سرطان‌های ناشی از عفونت در دنیا کم نیست؛ طبق گزارش‌ها حدود ۱۳٪ از کل موارد سرطان در جهان به عفونت‌ها مرتبط است و برخی برآوردها این نسبت را تا ۲۰٪ نیز ذکر کرده‌اند (به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه). به بیان دیگر، ممکن است نزدیک به یک پنجم سرطان‌های جهانی ریشه در یک عامل عفونی (ویروس، باکتری یا انگل) داشته باشند.

البته فقط درصد بسیار کوچکی از افراد آلوده به این میکروب‌ها به سرطان مبتلا می‌شوند و اکثر افراد، عفونت را بدون ابتلا به سرطان پشت سر می‌گذارند. با این حال، شناسایی این عوامل عفونی اهمیت زیادی دارد، زیرا با پیشگیری و درمان به‌موقع آن‌ها می‌توان از بروز آن سرطان‌ها جلوگیری کرد.

مهم‌ترین نمونه‌های سرطان با عامل عفونی در انسان عبارت‌اند از:

• سرطان دهانه رحم که عامل اصلی آن ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) است

• سرطان کبد (نوع کارسینوم کبدی) که اغلب به‌دنبال ابتلا به ویروس‌های هپاتیت B یا C ایجاد می‌شود

• برخی سرطان‌های سیستم لنفاوی و دستگاه تنفسی فوقانی که با ویروس اپشتین‌–بار (EBV) در ارتباط‌اند

• نوع نادری از سرطان خون لنفوسیتی که ناشی از ویروس HTLV-1 است

همچنین چند سرطان کمتر شایع دیگر که در ادامه توضیح می‌دهیم. در ادامه، ابتدا به دو نمونه شایع‌تر یعنی سرطان دهانه رحم و سرطان کبد می‌پردازیم و سپس سایر ویروس‌های سرطان‌زا را معرفی می‌کنیم. توجه کنید که در همه این موارد، خود سرطان به افراد دیگر سرایت نمی‌کند؛ بلکه فرد سالم اگر در معرض ویروس مربوطه قرار گیرد ممکن است به آن ویروس آلوده شود و سال‌ها بعد عوارض آن (از جمله سرطان) در او ظاهر گردد.

سرطان دهانه رحم و ارتباط آن با HPV

یکی از روشن‌ترین نمونه‌های سرطان با منشأ عفونی، سرطان دهانه رحم (سرویکس) در زنان است. دهانه رحم بخش پایینی رحم است که به واژن متصل می‌شود. سال‌ها پژوهش نشان داده است که عامل اصلی سرطان دهانه رحم، عفونت پایدار با ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) است. HPV یک ویروس بسیار شایع مقاربتی است که انواع مختلفی (بیش از ۱۵۰ سویه) دارد.

حدود ۱۵-۲۰ نوع از این ویروس‌ها به عنوان «نوع پرخطر» شناخته می‌شوند، چون می‌توانند در سلول‌های دهانه رحم تغییرات پیش‌سرطانی ایجاد کنند. در واقع، تقریباً تمامی موارد سرطان دهانه رحم با یکی از این انواع پرخطر HPV مرتبط هستند. شایع‌ترین سویه‌های HPV که باعث سرطان دهانه رحم می‌شوند نوع ۱۶ و ۱۸ هستند که در کنار هم مسئول حدود ۷۰٪ موارد این سرطان در سراسر جهان بوده‌اند.

ویروس HPV از طریق تماس جنسی منتقل می‌شود و ابتلا به آن بسیار رایج است – اکثر افراد فعال از نظر جنسی در مقطعی از زندگی خود به این ویروس آلوده می‌شوند. خوشبختانه، در اغلب افراد سیستم ایمنی طی یکی دو سال ویروس را پاکسازی می‌کند و عفونت HPV در بیشتر افراد به سرطان منجر نمی‌شود. اما در برخی افراد، اگر عفونت با نوع پرخطر HPV مزمن و پایدار بماند (برای مثال بیش از ۱۰ تا ۱۵ سال)، می‌تواند به تدریج سلول‌های دهانه رحم را سرطانی کند.

از زمانی که نقش HPV در ایجاد سرطان دهانه رحم کشف شد، پیشرفت‌های بزرگی در پیشگیری و تشخیص زودهنگام این سرطان حاصل شده است. آزمایش پاپ اسمیر و اخیراً آزمایش HPV برای غربالگری زنان، امکان شناسایی ضایعات پیش‌سرطانی دهانه رحم را فراهم کرده است. این ضایعات را می‌توان درمان یا حذف کرد و اجازه پیشرفت به سمت سرطان را نداد.

در کشورهایی که برنامه غربالگری دهانه رحم به‌خوبی اجرا شده، میزان بروز و مرگ‌ومیر ناشی از این سرطان به شکل چشمگیری کاهش یافته است. علاوه بر این، بزرگ‌ترین تحول، ابداع واکسن HPV بوده است. واکسن‌های HPV طی حدود ۱۵ سال گذشته در دسترس قرار گرفته‌اند و علیه مهم‌ترین انواع سرطان‌زای این ویروس ایمنی ایجاد می‌کنند. اگر این واکسن در سنین مناسب (نوجوانی) تزریق شود، می‌تواند بیش از ۹۰٪ سرطان‌های مرتبط با HPV را پیشگیری کند.

به همین دلیل واکسیناسیون HPV در بسیاری کشورها برای دختران و حتی پسران نوجوان توصیه شده است. سازمان جهانی بهداشت واکسیناسیون دختران ۹ تا ۱۴ سال را به عنوان راهبرد اصلی ریشه‌کنی سرطان دهانه رحم پیشنهاد کرده است. در واقع هدف جهانی این است که با واکسیناسیون گسترده، غربالگری منظم و درمان به‌موقع ضایعات پیش‌سرطانی، سرطان دهانه رحم در دهه‌های آینده به طور کامل ریشه‌کن شود.

شایان ذکر است که HPV علاوه بر دهانه رحم، می‌تواند باعث سایر سرطان‌های ناحیه تناسلی و همچنین برخی سرطان‌های سر و گردن شود. از جمله سرطان مقعد، واژن و فرج در زنان، آلت تناسلی در مردان و سرطان ناحیه دهان و حلق (اوروفارنکس) با برخی انواع پرخطر HPV مرتبط هستند. در بسیاری از این موارد نیز همان سویه‌های ۱۶ و ۱۸ دخیل‌اند. البته وجود عوامل کمکی مانند مصرف دخانیات می‌تواند احتمال سرطانی شدن عفونت HPV را در نواحی مذکور بالاتر ببرد.

خوشبختانه واکسن HPV در برابر اکثر این سرطان‌ها نیز محافظت ایجاد می‌کند و انتظار می‌رود با افزایش پوشش واکسیناسیون، میزان این سرطان‌ها نیز کاهش یابد.

سرطان کبد و ارتباط آن با ویروس‌های هپاتیت

سرطان کبد (عمدتاً کارسینوم هپاتوسلولار) یکی دیگر از سرطان‌های مهمی است که عامل عفونی دارد. ویروس هپاتیت B (HBV) و ویروس هپاتیت C (HCV) عامل بخش قابل‌توجهی از موارد سرطان کبد هستند. وقتی می‌گوییم «هپاتیت»، منظور التهاب کبد است. این ویروس‌ها می‌توانند عفونت حاد ایجاد کنند ولی مهم‌تر از آن، توانایی ایجاد عفونت مزمن در کبد را دارند که سال‌ها در بدن فرد باقی می‌ماند.

عفونت مزمن کبد به مرور موجب تخریب سلول‌های کبدی و سیروز (التهاب و زخم‌شدن بافت کبد) می‌شود و همین زمینه‌ساز تبدیل سلول‌های آسیب‌دیده به سلول سرطانی است. طبق آمار، حداقل ۸۰٪ موارد سرطان اولیه کبد در جهان به‌دلیل عفونت مزمن با HBV یا HCV رخ می‌دهد. به بیان دیگر، از هر ۱۰ مورد سرطان کبد، تقریباً ۸ مورد مرتبط با این دو ویروس هپاتیت است. این ارتباط آن‌قدر قوی است که سازمان‌های بین‌المللی مبارزه با هپاتیت یکی از اهداف اصلی‌شان را پیشگیری از سرطان کبد از طریق کنترل هپاتیت B و C قرار داده‌اند.

در سال ۲۰۲۲، حدود ۱.۱ میلیون نفر به‌دلیل عوارض عفونت مزمن هپاتیت B جان باختند که بیشتر این موارد ناشی از سیروز و سرطان کبد بوده است. همچنین هپاتیت C مزمن سالانه صدها هزار نفر را به همین دلایل از بین می‌برد.

ویروس هپاتیت B عمدتاً از طریق خون و فرآورده‌های خونی و نیز ارتباطات جنسی محافظت‌نشده منتقل می‌شود و یکی از راه‌های بسیار مهم انتقال آن، از مادر آلوده به نوزاد در هنگام تولد است. در مناطقی که هپاتیت B شیوع بالایی دارد (مانند برخی کشورهای آسیای جنوب شرقی و آفریقا)، بسیاری از افراد از دوران نوزادی یا کودکی به این ویروس آلوده شده و تا آخر عمر ناقل مزمن آن می‌مانند. هر چه عفونت در سنین پایین‌تری کسب شود، احتمال مزمن شدن آن بیشتر است (در نوزادان تا ۹۰٪ موارد عفونت مزمن می‌شود).

افراد مبتلا به هپاتیت B مزمن تا ۱۰۰ برابر بیشتر از افراد عادی در معرض سرطان کبد قرار دارند، زیرا حضور طولانی‌مدت ویروس در کبد باعث حملات مکرر سیستم ایمنی به سلول‌های کبد و ترمیم مداوم بافت می‌شود که نهایتاً ممکن است به ایجاد سلول‌های سرطانی بینجامد. در عفونت مزمن هپاتیت C هم روند مشابهی رخ می‌دهد، با این تفاوت که هپاتیت C اغلب بی‌علامت است و آهسته‌آهسته در طی سالیان به سیروز و سرطان منجر می‌شود. بسیاری از افراد ممکن است دهه‌ها ناقل هپاتیت C باشند بی‌آنکه خود بدانند، تا وقتی که در مراحل پیشرفته بیماری کبدی تشخیص داده شود.

خوشبختانه، در زمینه پیشگیری از این سرطان‌ها پیشرفت‌های بزرگی حاصل شده است. اولین و مهم‌ترین اقدام، واکسیناسیون علیه هپاتیت B است. واکسن هپاتیت B که از دهه ۱۹۸۰ میلادی در دسترس است، اکنون جزو برنامه واکسیناسیون معمول نوزادان در بسیاری از کشورها (از جمله ایران) قرار دارد و محافظتی نزدیک به ۹۵-۱۰۰٪ در برابر این ویروس ایجاد می‌کند.

این واکسن باعث شده موارد جدید عفونت مزمن و در نتیجه موارد جدید سرطان کبد به شکل قابل‌توجهی کاهش یابد. در مورد هپاتیت C، هنوز واکسنی در دسترس نیست، اما پیشرفت چشمگیر علم پزشکی در دهه گذشته، داروهای ضدویروسی مستقیم (DAA) را به ارمغان آورده که می‌توانند در بیش از ۹۵٪ موارد عفونت مزمن هپاتیت C را ریشه‌کن کنند. این بدان معناست که اکنون می‌توان بسیاری از ناقلان هپاتیت C را درمان کرد و جلوی بروز سیروز و سرطان کبد در آن‌ها را گرفت. همچنین درمان‌های ضد ویروسی برای هپاتیت B (هرچند ویروس را ریشه‌کن نمی‌کنند) می‌توانند تکثیر ویروس را مهار کرده و احتمال بروز سرطان کبد را کاهش دهند.

بر اساس برآوردها، با استفاده گسترده از واکسن هپاتیت B، درمان بهتر مبتلایان به این ویروس و درمان قطعی هپاتیت C، می‌توان از بیش از نیمی از موارد سرطان کبد در جهان پیشگیری کرد. این دستاورد بزرگی در حوزه سلامت عمومی به‌شمار می‌رود. به همین دلیل سازمان جهانی بهداشت برنامه‌هایی برای ریشه‌کنی هپاتیت‌های B و C تا سال ۲۰۳۰ میلادی در دست اجرا دارد که نتیجه آن نجات صدها هزار نفر از مرگ ناشی از سرطان کبد خواهد بود.

سایر ویروس‌های سرطان‌زا (EBV، HTLV-1 و موارد دیگر)

علاوه بر HPV و ویروس‌های هپاتیت که عامل سرطان دهانه رحم و کبد هستند، ویروس‌های سرطان‌زای دیگری نیز شناخته شده‌اند که هر کدام با یک یا چند نوع سرطان ارتباط دارند. در این بخش به چند مورد مهم اشاره می‌کنیم:

• ویروس اپشتین‌بار (EBV):

EBV یک ویروس هرپس شایع است که عامل بیماری مشهور «مونو نوکلئوز عفونی» یا «بیماری بوسه» (تب‌غده‌ای) می‌باشد. این ویروس از طریق بزاق انتقال می‌یابد (مثلاً با بوسیدن یا استفاده مشترک از لیوان و ظروف) و بسیار رایج است، به طوری که بیش از ۹۰٪ افراد در سراسر جهان تا دوران بزرگسالی به آن آلوده می‌شوند. غالب افراد آلوده علائم خاصی ندارند یا فقط دچار یک دوره کوتاه تب غده‌ای می‌شوند و سپس ویروس به حالت نهفته در سلول‌های ایمنی بدن باقی می‌ماند.

هیچ واکسنی یا درمان قطعی برای EBV وجود ندارد؛ با این حال خوشبختانه در اکثر مردم نیز مشکلی ایجاد نمی‌کند. ویروس EBV در موارد نادری می‌تواند منجر به برخی سرطان‌ها شود. برای مثال، در مناطق خاصی از جهان (آفریقا) EBV با لنفوم بورکیت (نوعی سرطان غدد لنفاوی در کودکان) مرتبط است و در برخی مناطق آسیا (چین و جنوب شرق آسیا) علت عمده سرطان نازوفارنکس (سرطان ناحیه بینی-حلق) محسوب می‌شود.

همچنین EBV می‌تواند یکی از عوامل زمینه‌ساز لنفوم هوچکین و احتمالاً برخی سرطان‌های معده باشد. با این حال، تعداد بسیار کمی از مبتلایان به EBV در طول زندگی به این سرطان‌ها دچار می‌شوند. اغلب موارد سرطان مرتبط با EBV در افرادی دیده می‌شود که نقص ایمنی دارند (مثلاً بیماران مبتلا به ایدز یا افرادی که پیوند عضو شده و داروهای سرکوب‌گر ایمنی مصرف می‌کنند). به طور کلی EBV نمونه‌ای از ویروسی است که انتشار بسیار گسترده‌ای دارد ولی بروز سرطان در اثر آن، در مقیاس جمعیت، نسبتاً نادر است.

• ویروس لنفوتروپیک سلول T انسانی نوع ۱ (HTLV-1):

این ویروس یک رتروویروس انسانی است که نخستین‌بار در اوایل دهه ۱۹۸۰ کشف شد و اولین ویروسی بود که به‌طور مستقیم عامل سرطان در انسان شناخته شد. HTLV-1 نسبت به ویروس‌های قبلی کمتر شایع است و بیشتر در برخی مناطق جهان پراکندگی دارد (از جمله بخش‌هایی از ژاپن، آفریقا، آمریکای جنوبی و خاورمیانه). این ویروس از طریق تماس جنسی، انتقال خون یا استفاده مشترک از سرنگ و نیز از مادر به فرزند از راه شیردهی منتقل می‌شود.

عفونت HTLV-1 معمولاً بدون علامت است و بسیاری از افراد آلوده هرگز دچار بیماری خاصی نمی‌شوند. اما در حدود ۵٪ (۱ نفر از هر ۲۰ نفر) از افراد آلوده، پس از گذشت چند دهه ممکن است نوعی سرطان خون و لنف نادر به نام لوسمی/لنفوم سلول T بزرگسالان (ATL) ایجاد شود. این ویروس را می‌توان عامل یکی از معدود سرطان‌های انسان دانست که مستقیماً توسط یک رتروویروس ایجاد می‌شود. متأسفانه تاکنون واکسنی برای HTLV-1 ساخته نشده است. راهبردهای پیشگیری عمدتاً شامل غربالگری خون‌های اهدایی (برای پیشگیری از انتقال خونی)، تشویق به رابطه جنسی ایمن (استفاده از کاندوم) و در مناطق بومی، پرهیز مادران حامل ویروس از شیردهی به نوزاد است.

در ایران نیز موارد پراکنده‌ای از عفونت HTLV-1 گزارش شده است (به‌ویژه در برخی نواحی شمال‌شرقی کشور) که البته شیوع بالایی ندارد. با اطلاع‌رسانی مناسب و انجام اقدامات پیشگیرانه، می‌توان از گسترش این ویروس و در نتیجه موارد ATL جلوگیری کرد.

ویروس هرپس انسانی ۸ (HHV-8 یا KSHV):

این ویروس عامل سارکوم کاپوزی است. سارکوم کاپوزی نوعی سرطان عروق خونی پوست و مخاط است که به‌شکل ضایعات بنفش‌رنگ در پوست یا اندام‌های داخلی ظاهر می‌شود. HHV-8 در اواسط دهه ۹۰ میلادی کشف شد، هنگامی که دیده شد تقریباً در تمامی ضایعات بیماران مبتلا به سارکوم کاپوزی، آثار این ویروس وجود دارد. این سرطان پیش از این نادر بود، اما با شیوع ایدز (HIV) به‌عنوان یک عفونت فرصت‌طلب در بیماران مبتلا به HIV شایع‌تر شد. ویروس HHV-8 غالباً از طریق تماس جنسی یا احتمالاً بزاق دهان منتقل می‌شود.

در افراد دارای سیستم ایمنی سالم به‌ندرت موجب بیماری می‌گردد، اما در افراد مبتلا به نقص ایمنی (نظیر مبتلایان به ایدز یا گیرندگان پیوند عضو) می‌تواند منجر به سارکوم کاپوزی و برخی لنفوم‌های نادر شود. پیشگیری از سارکوم کاپوزی وابسته به پیشگیری از انتقال HIV و درمان مناسب آن (به‌منظور حفظ عملکرد سیستم ایمنی) است، چرا که در غیاب نقص ایمنی شدید، بدن معمولاً عفونت HHV-8 را کنترل می‌کند و جلوی ایجاد سرطان را می‌گیرد.

سایر عوامل عفونی سرطان‌زا:

علاوه بر ویروس‌های فوق، ویروس پلیومای سلول مرکل عامل کارسینوم سلول مرکل (یک سرطان نادر ولی تهاجمی پوست) شناخته شده است. همچنین ویروس HIV (عامل ایدز) هرچند خود مستقیماً سرطان‌زا محسوب نمی‌شود، اما با تضعیف سیستم ایمنی بدن، زمینه را برای بروز سرطان‌های مرتبط با سایر عفونت‌ها (مثل سارکوم کاپوزی ناشی از HHV-8 یا سرطان دهانه رحم ناشی از HPV) فراهم می‌کند. افزون بر ویروس‌ها، برخی باکتری‌ها و انگل‌ها نیز می‌توانند در درازمدت منجر به سرطان شوند.

برای مثال، عفونت طولانی‌مدت معده با باکتری هلیکوباکتر پیلوری از علل اصلی سرطان معده و لنفوم‌ MALT معده است، و انگل شیستوزوما (عامل بیماری شیستوزومیاز) با سرطان مثانه ارتباط دارد. این موارد هرچند از بحث اصلی ما (سرطان‌های ویروسی) خارج‌اند، اما یادآور می‌شوند که برخی سرطان‌ها ماهیت چندعاملی داشته و عفونت‌ها یکی از آن عوامل هستند. در هر صورت، شناخت این عوامل می‌تواند به پیشگیری هدفمند سرطان‌ها کمک کند.

نحوه انتقال این ویروس‌ها

همان‌طور که اشاره شد، خود سرطان میان افراد سرایت نمی‌کند، اما ویروس‌های عامل برخی سرطان‌ها مسری هستند و از راه‌های مشخصی منتقل می‌شوند. دانستن شیوه انتقال این ویروس‌ها برای پیشگیری از ابتلا اهمیت دارد. مهم‌ترین راه‌های انتقال عبارت‌اند از:

1- تماس جنسی:

بسیاری از ویروس‌های سرطان‌زا از طریق روابط جنسی منتقل می‌شوند. ویروس HPV که عامل سرطان دهانه رحم است، تقریباً همیشه از راه تماس جنسی (واژینال، مقعدی یا دهانی) بین شرکای جنسی سرایت می‌کند. این ویروس از طریق تماس پوست با پوست ناحیه تناسلی منتقل می‌شود، بنابراین حتی استفاده از کاندوم ممکن است به‌طور کامل جلوی انتقال HPV را نگیرد (هرچند خطر را کاهش می‌دهد). ویروس هپاتیت B نیز به‌شدت مسری است و از طریق رابطه جنسی محافظت‌نشده قابل انتقال است.

در واقع یکی از دلایل شیوع گسترده HBV در جوامع، انتقال جنسی آن بوده است. ویروس HIV (عامل ایدز) و HTLV-1 نیز هر دو توانایی انتقال از راه تماس جنسی را دارند. بنابراین رعایت رفتارهای جنسی ایمن (استفاده از وسایل حفاظتی مثل کاندوم و پرهیز از تعدد شرکای جنسی) یک اصل مهم در جلوگیری از ابتلا به این ویروس‌ها محسوب می‌شود.

2- انتقال از طریق خون:

راه مهم دیگر برای سرایت ویروس‌های مذکور، تماس خونی و تزریقی است. ویروس‌هایی مانند HBV، HCV، HIV و HTLV-1 از طریق خون آلوده منتقل می‌شوند. برای مثال، استفاده مشترک از سرنگ و سوزن در بین مصرف‌کنندگان مواد مخدر تزریقی یکی از عوامل اصلی انتشار هپاتیت B، هپاتیت C و HIV بوده است.

انتقال از راه خون می‌تواند از طریق تزریقات غیربهداشتی، خالکوبی و سوراخ کردن گوش یا پوست با وسایل آلوده، و همچنین انتقال خون یا فرآورده‌های خونی آلوده صورت گیرد. خوشبختانه امروزه در سیستم‌های بهداشتی پیشرفته، تمام خون‌های اهداشده از نظر این ویروس‌ها غربالگری می‌شوند و احتمال آلودگی خون‌های تزریقی به این عوامل بسیار ناچیز شده است. با این حال، در گذشته یا در مناطق با نظارت کمتر، مواردی از انتقال هپاتیت و HIV از طریق فرآورده‌های خونی مشاهده شده بود.

به طور کلی، عدم استفاده مشترک از سرنگ و سوزن، اطمینان از استریل بودن وسایل پزشکی و دندانپزشکی و وسایل تیز مانند تیغ سلمانی، و انجام اقدامات تهاجمی (خالکوبی، پیرسینگ و غیره) در مراکز بهداشتی معتبر، از اصول پیشگیری از انتقال خونی این ویروس‌هاست.

3- انتقال از مادر به فرزند:

برخی ویروس‌ها می‌توانند در طی بارداری، زایمان یا پس از تولد به نوزاد منتقل شوند. ویروس هپاتیت B می‌تواند در حین تولد، از مادر مبتلا به نوزاد منتقل گردد که این یکی از شایع‌ترین راه‌های ابتلای نوزادان در مناطق اندمیک بوده است. نوزادی که با HBV آلوده می‌شود در بیش از ۹۰٪ موارد عفونتش مزمن خواهد شد و در آینده در معرض سیروز و سرطان کبد قرار می‌گیرد. به همین دلیل توصیه می‌شود همه نوزادان در بدو تولد واکسن هپاتیت B را دریافت کنند تا در صورت تماس احتمالی با ویروس، محافظت داشته باشند.

ویروس HIV نیز می‌تواند در اواخر بارداری، حین زایمان یا از طریق شیردهی به نوزاد منتقل شود. خوشبختانه درمان‌های ضدویروسی در مادران باردار HIV‌مثبت و پرهیز از شیردهی توسط این مادران، ریسک انتقال HIV به نوزاد را به‌شدت کاهش داده است (به کمتر از ۲٪). ویروس HTLV-1 به‌ویژه از طریق شیردهی از مادر ناقل به نوزاد منتقل می‌شود؛ به‌طوری که در مناطقی مانند ژاپن، از مادران حامل HTLV-1 خواسته می‌شود از تغذیه با شیر خود پرهیز کنند تا نوزاد آلوده نشود. ویروس هپاتیت C احتمال انتقال نسبتاً کمتری از مادر به جنین دارد (حدود ۵٪ یا کمتر)، اما در مواردی ممکن است هنگام زایمان منتقل شود.

برای HPV شواهدی از انتقال عمودی مستقیم وجود ندارد یا بسیار نادر است؛ اگر هم HPV حین زایمان به نوزاد برسد معمولاً مشکلی جدی ایجاد نمی‌کند (به‌جز موارد نادری از زگیل‌های تنفسی).

به طور خلاصه، انتقال مادر-جنینی برای برخی ویروس‌های مهم مطرح است و اقداماتی مانند واکسیناسیون مادر (برای هپاتیت B)، درمان مادران مبتلا (برای HIV و HCV) و احتیاطات حین زایمان، همگی با هدف جلوگیری از انتقال این عوامل به نسل بعد انجام می‌شود.

4- تماس بزاق و ترشحات تنفسی:

برخی ویروس‌های سرطان‌زا می‌توانند از طریق بزاق یا ترشحات حلق و دهان نیز منتقل شوند. همان‌طور که اشاره شد، ویروس EBV از طریق بزاق منتقل می‌شود؛ مثلاً بوسیدن فرد مبتلا به عفونت فعال EBV (تب‌غده‌ای) یا استفاده مشترک از لیوان، قاشق و چنگال با او ممکن است ویروس را منتقل کند. البته چون EBV در تمام عمر به صورت نهفته در بدن باقی می‌ماند، دفع متناوب آن از بزاق ممکن است حتی در افرادی که علائمی ندارند رخ دهد. ویروس HHV-8 (عامل سارکوم کاپوزی) نیز طبق برخی شواهد از راه بزاق قابل انتشار است.

دیده شده که در برخی قبایل و اجتماعات که افراد عادت به جویدن غذا برای کودکان یا سایر رفتارهای درگیر با بزاق داشته‌اند، شیوع HHV-8 بالاتر بوده است. راه دیگر انتقال HHV-8 تماس جنسی (به‌ویژه میان مردانی که با مردان رابطه جنسی دارند) عنوان می‌شود. خوشبختانه این ویروس در کل جمعیت چندان شایع نیست.

ویروس HPV در بزاق نیز یافت شده و ممکن است در ارتباط دهانی منتقل شود، اما نقشش در سرایت از این طریق هنوز کاملاً روشن نیست؛ با این حال مشخص شده که داشتن شرکای جنسی متعدد برای رابطه دهانی می‌تواند فرد را در معرض ابتلا به HPV دهانی (و در نتیجه سرطان‌های ناحیه حلق مرتبط با HPV) قرار دهد.

5- عدم انتقال از سایر روش‌ها:

نکته مهم آن است که این ویروس‌ها از طرق معمول زندگی اجتماعی منتقل نمی‌شوند. برای مثال، هیچ‌کدام از ویروس‌های فوق از راه تنفس و هوا منتقل نمی‌شوند؛ در نتیجه صرف کنار یک فرد مبتلا نشستن یا همکار بودن یا در یک کلاس درس بودن باعث سرایت‌شان نمی‌شود. همچنین تماس‌های معمول مانند دست دادن، بغل کردن، معاشرت روزمره، استفاده از توالت، استخر یا وسایل عمومی موجب انتقال این ویروس‌ها نیست.

ویروس هپاتیت B در بزاق و مایعات بدن وجود دارد اما از طریق بوسه‌های معمولی یا عطسه و سرفه منتقل نمی‌شود؛ بلکه برای سرایت نیاز به ورود مایعات آلوده به خون یا مخاط طرف مقابل است. بنابراین هم‌خانه بودن یا هم‌محل کار بودن با یک فرد ناقل هپاتیت یا HIV خطر ابتلا ندارد، مشروط بر آن‌که تماس خونی یا جنسی اتفاق نیفتد.

رعایت بهداشت فردی (مثلاً استفاده شخصی از مسواک، تیغ و وسایل تیز) برای افراد مبتلا به HBV و HCV توصیه می‌شود تا حتی احتمال انتقال‌های اتفاقی هم به صفر برسد. در مجموع، آگاهی از راه‌های انتقال به ما کمک می‌کند تا بدون پیش‌داوری و ترس بی‌مورد در کنار بیماران مبتلا به سرطان یا افراد ناقل این ویروس‌ها زندگی کنیم و همزمان اقدامات احتیاطی لازم را برای جلوگیری از ابتلا انجام دهیم.

جدول «مسیر انتقال → ویروس → سرطان‌های مرتبط → پیشگیری»

نکته: خودِ سرطان قابل انتقال نیست؛ آنچه می‌تواند منتقل شود ویروس‌های مرتبط هستند. پیشگیری مؤثر شامل واکسیناسیون (HPV/HBV)، رفتارهای ایمن، و غربالگری‌های دوره‌ای است.

روش‌های پیشگیری از این ویروس‌ها و نقش واکسیناسیون

حال که دانستیم برخی از سرطان‌های مهم توسط ویروس‌های مشخصی ایجاد می‌شوند، یک پیام امیدبخش این است که با پیشگیری از ابتلا به این ویروس‌ها می‌توان از آن سرطان‌ها نیز پیشگیری کرد. اقدامات پیشگیرانه در سه سطح واکسیناسیون، تغییر رفتار و شیوه زندگی و غربالگری پزشکی قابل انجام است. در ادامه به هر کدام می‌پردازیم:

• واکسیناسیون (ایمن‌سازی فعال): واکسن‌ها قوی‌ترین ابزار پیشگیری از بیماری‌های عفونی هستند و خوشبختانه برای دو مورد از مهم‌ترین ویروس‌های سرطان‌زا واکسن‌های بسیار مؤثری در دسترس داریم. واکسن HPV که پیش‌تر ذکر شد، در برابر شایع‌ترین انواع پرخطر این ویروس ایمنی ایجاد می‌کند و مطالعات نشان داده که اجرای برنامه واکسیناسیون HPV در یک جامعه می‌تواند بروز سرطان دهانه رحم و سایر سرطان‌های مرتبط با HPV را به میزان چشمگیری کاهش دهد. توصیه می‌شود این واکسن قبل از شروع فعالیت جنسی تزریق شود (معمولاً در سنین ۹ تا ۱۴ سالگی) تا حداکثر محافظت ایجاد گردد. کشورهایی که طی یک دهه اخیر دختران نوجوان خود را به‌طور کامل واکسینه کرده‌اند، هم‌اکنون شاهد کاهش قابل توجه موارد پیش‌سرطانی دهانه رحم در جمعیت جوان خود هستند. واکسن هپاتیت B نیز سال‌هاست که در برنامه واکسیناسیون نوزادان گنجانده شده است. این واکسن بسیار ایمن و مؤثر است و با سه نوبت تزریق (در بدو تولد، یک و شش ماهگی) ایمنی طولانی‌مدت ایجاد می‌کند. به‌دنبال اجرای جهانی واکسیناسیون HBV، میزان ناقلان مزمن این ویروس در نسل‌های جدید به‌شدت کاهش یافته و انتظار می‌رود موارد سرطان کبد ناشی از HBV در دهه‌های آینده روند کاهشی داشته باشد. در مورد هپاتیت C واکسنی هنوز تأیید نشده، اما تحقیقات برای تولید واکسن آن ادامه دارد. نبود واکسن برای HCV را می‌توان با غربالگری و درمان جبران کرد: یعنی افرادی که ممکن است در معرض خطر باشند (مثلاً کسانی که سابقه تزریق با وسایل غیراستریل یا خون‌گیری در دهه‌های گذشته داشته‌اند) حداقل یک بار آزمایش هپاتیت C بدهند و در صورت مثبت بودن، با دارو درمان شوند تا ویروس از بدنشان پاک شود. برای ویروس‌های EBV، HTLV-1 و HIV نیز هنوز واکسن تأییدشده‌ای نداریم (واکسن HIV سال‌هاست در دست تحقیق است). با این حال، اگر جمعیت چشمگیری را بر ضد HPV و HBV واکسینه کنیم، در واقع از بروز صدها هزار مورد سرطان دهانه رحم و کبد در آینده جلوگیری کرده‌ایم. این اقدامی است که سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان جهانی بهداشت (WHO) و مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا (CDC) قویاً بر آن تأکید دارند.
• ارتقای ایمنی رفتارهای فردی: دومین بخش از پیشگیری، مربوط به رفتارهای ما در زندگی روزمره است که می‌تواند احتمال ابتلا به عفونت‌ها را کم یا زیاد کند. رعایت اصول رابطه جنسی ایمن نقش مهمی در کاهش انتشار HPV، HIV، HBV و سایر عفونت‌های آمیزشی دارد. استفاده درست و مداوم از کاندوم در هرگونه تماس جنسی خطر انتقال این ویروس‌ها را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد (اگرچه همان‌طور که گفته شد، کاندوم محافظت صددرصدی در برابر HPV فراهم نمی‌کند اما بسیار کمک‌کننده است). غربالگری و درمان عفونت‌های آمیزشی در افراد مبتلا نیز از سرایت بیشتر آن‌ها جلوگیری می‌کند. پرهیز از تزریقات غیرضروری و استفاده از سرنگ و وسایل تیز یک‌بارمصرف یکی دیگر از راه‌های پیشگیری است. کسانی که مواد مخدر تزریق می‌کنند حتماً باید از تجهیزات استریل استفاده کرده و هرگز سرنگ مشترک به‌کار نبرند. برنامه‌های کاهش آسیب (مانند توزیع سرنگ رایگان) در بسیاری کشورها برای جلوگیری از شیوع ایدز و هپاتیت از این مسیر به کار گرفته شده است. همچنین افرادی که تتو یا پیرسینگ انجام می‌دهند باید مطمئن شوند که این کار در مراکز مجاز و با وسایل کاملاً استریل انجام می‌شود. کنترل خون‌ها و فرآورده‌های خونی نیز بسیار مهم است؛ خوشبختانه سازمان انتقال خون با غربالگری دقیق، احتمال آلوده بودن خون‌های اهدایی به HIV، HBV، HCV و HTLV-1 را به نزدیک صفر رسانده است. بهداشت فردی نیز در مورد بعضی عوامل نقش دارد؛ مثلاً شستن دست‌ها، دوری از مصرف آب و غذای آلوده می‌تواند خطر عفونت هلیکوباکتر پیلوری (و در نتیجه سرطان معده) را کم کند. هرچند برای EBV اقدام بهداشتی ویژه‌ای در سطح جامعه دشوار است (زیرا ویروس همه‌جا هست)، ولی به‌طور کلی رعایت بهداشت در مواجهه با ترشحات دیگران (مثلاً در زمان بیماری مونونوکلئوز عفونی) می‌تواند احتمال انتقال را کمتر کند.
• غربالگری و اقدامات پزشکی پیشگیرانه: بخش دیگر پیشگیری، مراجعه به‌موقع به پزشک برای آزمایش‌ها و غربالگری‌های لازم است. همان‌گونه که در مورد سرطان دهانه رحم گفته شد، آزمایش پاپ اسمیر و HPV برای بانوان از سنین ۳۰ سال (و در صورت پرخطر بودن از ۲۵ سال) به فواصل توصیه‌شده، امکان کشف تغییرات پیش‌سرطانی را فراهم می‌کند. با درمان این ضایعات، از بروز سرطان کاملاً پیشگیری می‌شود. بنابراین بانوان باید این نکته را جدی بگیرند و طبق توصیه پزشک تست‌های غربالگری دهانه رحم را انجام دهند. در مورد هپاتیت B و C، توصیه CDC این است که همه افراد حداقل یک‌بار در طول زندگی از نظر HBV و HCV آزمایش شوند. شناسایی زودهنگام افراد ناقل به آن‌ها فرصت می‌دهد که با پزشک خود مشورت کرده و برای درمان یا اقدامات کاهنده خطر تصمیم بگیرند. مثلاً فرد مبتلا به هپاتیت B مزمن ممکن است نیاز به مصرف طولانی‌مدت داروهای ضدویروسی داشته باشد یا حداقل باید هر چند ماه یک‌بار آزمایش‌ها و سونوگرافی کبد بدهد تا هرگونه نشانه اولیه از سرطان احتمالی سریع تشخیص داده شود. به این ترتیب حتی اگر هم سرطان ایجاد شود، در مراحل اولیه قابل درمان خواهد بود. به طور مشابه، افراد مبتلا به سیروز کبدی (ناشی از هپاتیت یا هر علت دیگر) باید تحت نظر پزشک از نظر سرطان کبد غربالگری شوند. افراد مبتلا به HIV نیز با درمان مداوم ضدرتروویروسی (ART) می‌توانند سیستم ایمنی خود را تقویت کرده و احتمال بروز سرطان‌های فرصت‌طلب را کاهش دهند.

در یک نگاه کلی، بسیاری از سرطان‌های مرتبط با عفونت با اقدامات ساده قابل پیشگیری‌اند. واکسن‌ها می‌توانند ما را از برخی عوامل خطر مهم مصون کنند، رفتارهای مسئولانه می‌توانند احتمال ابتلا را کاهش دهند، و مراقبت‌های پزشکی منظم می‌تواند هر مشکل نوظهوری را در نطفه شناسایی و مهار کند. سرمایه‌گذاری در این حوزه‌ها در واقع سرمایه‌گذاری برای آینده‌ای با سرطان کمتر است.

باورهای نادرست رایج درباره انتقال سرطان

در جامعه گاه باورهای اشتباهی درباره سرایت سرطان وجود دارد که نیاز به اصلاح دارند. در اینجا به چند باور نادرست و واقعیت علمی مربوط به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

• باور نادرست: «سرطان بیماری مسری است و می‌توان آن را مثل آنفولانزا از دیگران گرفت.»
  واقعیت: سرطان به‌خودی‌خود یک بیماری واگیردار نیست. شما نمی‌توانید با معاشرت معمول یا تماس روزمره با بیمار سرطانی، به سرطان مبتلا شوید. همان‌طور که توضیح دادیم، سلول‌های سرطانی قابلیت تهاجم بین دو بدن جداگانه را ندارند و سیستم ایمنی فرد سالم آن‌ها را از بین می‌برد. بنابراین سرطان برخلاف بیماری‌های عفونی، از فردی به فرد دیگر سرایت نمی‌کند. اگر سرطان مسری بود، باید شاهد همه‌گیری‌های سرطان و ابتلای اطرافیان بیماران می‌بودیم، در حالی که چنین نیست و سرطان ماهیت غیرمسری دارد.
• باور نادرست: «نزدیک شدن یا دست دادن با بیمار سرطانی ممکن است باعث انتقال سرطان شود.»
  واقعیت: هیچ‌یک از روش‌های تماس معمولی و اجتماعی باعث انتقال سرطان نمی‌شود. دست دادن، در آغوش گرفتن، صحبت کردن رودررو یا همراه بودن با فرد مبتلا به سرطان هیچ خطری برای شما ندارد. سرطان از طریق هوا، آب، غذا، لمس پوست یا استفاده از توالت و وسایل مشترک منتقل نمی‌شود. حتی در مورد ویروس‌های مرتبط با سرطان (مثل HPV یا HBV)، برای سرایت نیاز به تماس‌های خاص (جنسی، خونی و غیره) است و روابط عادی اجتماعی عامل انتقال نیستند. بنابراین به‌جای دوری کردن از بیماران سرطانی، با خیال آسوده می‌توانیم در کنارشان باشیم و از آن‌ها حمایت کنیم.
• باور نادرست: «اگر سرطان کسی به خاطر ویروس باشد، پس آن سرطان واگیردار است.»
  واقعیت: همان‌طور که گفتیم، در این موارد ویروس مسری است، نه خود سرطان. به عنوان مثال، سرطان دهانه رحم که ناشی از HPV است، خودش قابل سرایت نیست – یعنی شما نمی‌توانید با در تماس بودن با تومور یا ترشحات بیمار مبتلا به سرطان دهانه رحم، سرطان بگیرید – اما ویروس HPV از طریق رابطه جنسی قابل انتقال است. اگر فردی HPV پرخطر را از شریک جنسی خود بگیرد، سال‌ها بعد ممکن است آن عفونت به سرطان منجر شود. اما مهم است بدانیم که داشتن عفونت HPV معادل ابتلای حتمی به سرطان نیست؛ اکثریت افراد ویروس را پاک می‌کنند و تنها درصد کمی در اثر عفونت پایدار طولانی‌مدت دچار سرطان می‌شوند. بنابراین نباید به هر فردی که یک ویروس سرطان‌زا دارد به چشم فرد مبتلا به سرطان نگریست یا با ترس برخورد کرد. مثال مشابه درباره هپاتیت B و سرطان کبد نیز صادق است: بودن در کنار یک بیمار سرطان کبد خطری ندارد، اما نباید در معرض خون و ترشحات فرد ناقل هپاتیت قرار گرفت.
• باور نادرست: «وقتی چند نفر در خانواده‌ای مبتلا به سرطان می‌شوند، حتماً سرطان را به هم منتقل کرده‌اند.»
  واقعیت: مشاهده ابتلای چند فرد در یک خانواده به سرطان ممکن است این شبهه را ایجاد کند که سرطان «بین آن‌ها شیوع پیدا کرده» است. اما دلیل این امر اشتراک ژنتیکی و محیطی میان اعضای خانواده است، نه سرایت فردبه‌فرد سرطان. افراد یک خانواده ژن‌های مشابهی دارند که می‌تواند زمینه‌ساز استعداد ابتلا به برخی سرطان‌ها باشد (مثلاً جهش‌های ژنتیکی موروثی). علاوه بر آن، اعضای خانواده معمولاً سبک زندگی و عوامل خطر مشترکی دارند – مثلاً ممکن است همگی در معرض دود سیگار یک فرد در خانه بوده باشند، یا از آب و غذای مشابهی استفاده کرده باشند، یا عادات غذایی ناسالم مشابهی داشته باشند. این اشتراکات منجر به افزایش احتمال ابتلا به سرطان در میان همه آن‌ها می‌شود. اما این به معنای سرایت سرطان نیست. به بیان طنز، اگر سرطان مانند آنفولانزا قابل انتقال بود، پزشکان و پرستارانی که هر روز با بیماران سرطانی در تماس‌اند باید همگی مبتلا می‌شدند، در حالی که چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد.
• باور نادرست: «بیمار سرطانی نباید خون اهدا کند چون سرطانش به فرد گیرنده منتقل می‌شود.»
  واقعیت: سرطان از طریق انتقال خون قابل سرایت نیست. سلول‌های سرطانی برخلاف میکروب‌ها نمی‌توانند در خون فرد دیگر تکثیر و رشد کنند و سیستم ایمنی فرد گیرنده نیز آن‌ها را دفع می‌کند. البته در اکثر کشورها از افراد مبتلا یا درمان‌شده سرطان خون دریافت نمی‌شود، اما علت آن پیشگیری از عوارض برای خود بیمار یا موارد احتیاطی دیگر است، نه نگرانی از مسری بودن سرطان. از سوی دیگر، خون‌های اهدایی در مراکز انتقال خون به دقت از نظر عوامل عفونی (ویروس هپاتیت، HIV و غیره) غربال می‌شوند تا خطری برای گیرنده نداشته باشند. بنابراین اهدای خون توسط بیمار سرطانی سرطان را منتقل نمی‌کند؛ تنها مشکل این است که به طور کلی بهتر است افراد در دوره درمان سرطان خون اهدا نکنند تا سلامت خودشان به خطر نیفتد.
• باور نادرست: «اگر زن بارداری سرطان داشته باشد، سرطانش به جنین منتقل می‌شود.»
  واقعیت: انتقال مستقیم سلول‌های سرطانی از مادر به جنین پدیده‌ای فوق‌العاده نادر است. جفت مادر در دوران بارداری به‌عنوان یک فیلتر عمل می‌کند و اجازه نمی‌دهد سلول‌های بزرگ (مثل سلول‌های تومور) به جنین برسند. در موارد بسیار معدودی در دنیا گزارش شده که سلول‌های یک سرطان خاص از مادر به جفت و جنین راه یافته‌اند، اما این‌ها استثنائاتی در حد چند مورد انگشت‌شمار بوده‌اند. به طور کلی نوزاد متولدشده از مادر سرطانی، سرطان مادر را نخواهد داشت. البته همان‌گونه که گفته شد، اگر مادر مبتلا به یک ویروس مانند HBV یا HIV باشد، ممکن است ویروس در حین زایمان یا بارداری به نوزاد منتقل شود (که آن هم راه‌های پیشگیری مؤثری دارد). اما خود تومور سرطانی به جنین سرایت نمی‌کند و مادران مبتلا به سرطان نباید نگران انتقال سرطانشان به فرزندشان باشند.

در مجموع، باید تلاش کنیم این باورهای غلط از بین بروند. سرطان چیزی نیست که بتوان آن را از دیگران «گرفت» یا با قرنطینه کردن بیماران جلوگیری‌اش کرد. این بیماری پیچیده را باید با آگاهی‌رسانی درست شناخت و با روش‌های علمی پیشگیری و درمان با آن مقابله کرد، نه با ترس و تصورات نادرست.

پرسش‌های پرتکرار: کدام سرطان قابل انتقال است؟

کلام آخر

سرطان به طور معمول یک بیماری انتقال‌پذیر بین افراد نیست و نباید با نگرانی از سرایت، از بیماران سرطانی فاصله گرفت. با این حال، برخی سرطان‌ها به واسطه عوامل عفونی ایجاد می‌شوند که آن عوامل می‌توانند در جامعه منتشر شوند. مهم‌ترین این عوامل، چند ویروس شناخته‌شده هستند که نقش آن‌ها در ایجاد سرطان کاملاً اثبات شده است: ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) عامل سرطان دهانه رحم و تعدادی دیگر از سرطان‌های تناسلی و سر و گردن، ویروس‌های هپاتیت B و C عامل عمده سرطان کبد، ویروس اپشتین‌بار مرتبط با برخی لنفوم‌ها و سرطان نازوفارنکس، ویروس HTLV-1 عامل لوسمی/لنفوم سلول T بزرگسالان، و ویروس هرپس انسانی ۸ عامل سارکوم کاپوزی.

دانستن این ارتباط به ما امکان می‌دهد که با مهار عفونت، سرطان را مهار کنیم. به‌عنوان مثال، امروزه می‌دانیم که اگر پسران و دختران خود را در نوجوانی در برابر HPV واکسینه کنیم، در آینده تقریباً دیگر شاهد سرطان دهانه رحم نخواهیم بود. همچنین با واکسیناسیون کودکان علیه هپاتیت B، نسل جدید را از خطر سرطان کبد مصون کرده‌ایم. برنامه‌های جهانی ریشه‌کنی هپاتیت و HPV در واقع برنامه‌های پیشگیری از سرطان نیز هستند. در کنار واکسیناسیون، ارتقای آگاهی عمومی درباره رفتارهای پرخطر (مانند روابط جنسی حفاظت‌نشده یا استفاده مشترک از سرنگ) و تشویق به انجام غربالگری‌های دوره‌ای (مثل پاپ اسمیر یا آزمایش هپاتیت) از دیگر ارکان کاهش موارد این سرطان‌ها است.

از سوی دیگر، باید تأکید کنیم که بیماران مبتلا به سرطان خطری برای اطرافیان ندارند و نباید مورد تبعیض یا انزوا قرار گیرند. نگاه علمی به سرطان این است که یک مشکل سلامتی است که نیازمند حمایت جامعه، تشخیص به‌موقع و درمان صحیح است، نه ترس و فاصله‌گیری. اگر عضوی از خانواده یا دوستی دچار سرطان شد، با آغوش باز در کنار او باشید و بدانید که حضور شما هیچ خطری برای سلامتتان ندارد. در عین حال، آگاه باشید که برخی سرطان‌ها علل ویروسی دارند؛ لذا با واکسینه شدن، رعایت اصول بهداشتی و انجام آزمایش‌های لازم از خود و عزیزانتان در برابر آن عوامل محافظت کنید.

در یک پیام ساده: سرطان “گرفتنی” نیست، اما برخی ویروس‌های عامل سرطان “گرفتنی” هستند. پس بیایید ویروس‌ها را بگیریم و متوقف کنیم، نه بیماران را. با واکسیناسیون، زندگی سالم و چکاپ منظم، می‌توانیم از بسیاری از سرطان‌ها پیشگیری کنیم. و با دانستن این واقعیت که سرطان مسری نیست، می‌توانیم فضایی سرشار از محبت و حمایت برای بیماران سرطانی فراهم کنیم تا با امید و دلگرمی مسیر درمان خود را طی کنند. این آگاهی و همدلی، بخشی از مبارزه‌ی ما با ترس‌ها و با خود بیماری سرطان است.