آیا مصرف سویا برای بیماران سرطان پستان بی‌خطر است؟ بررسی علمی فیتواستروژن‌ها

یکی از پرسش‌های رایج پس از تشخیص سرطان پستان این است که آیا باید سویا را از رژیم غذایی حذف کرد؟ دلیل این نگرانی وجود ترکیباتی به نام فیتواستروژن در سویاست؛ موادی گیاهی که از نظر ساختاری شباهت‌هایی به استروژن دارند.

از آنجا که بعضی سرطان‌های پستان به هورمون استروژن حساس هستند، بسیاری از بیماران نگران‌اند که خوردن شیر سویا، توفو یا سایر فرآورده‌های سویا باعث رشد تومور یا بازگشت بیماری شود.

اما نتایج مطالعات انسانی با این نگرانی ساده‌انگارانه همخوانی ندارند. شواهد موجود نشان می‌دهند مصرف متعادل سویا به شکل غذا، حتی برای بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان پستان گیرنده هورمونی مثبت، با افزایش خطر عود همراه نیست.

در این مقاله بررسی می‌کنیم سویا چه اثری بر بدن دارد، آیا در دوران هورمون‌درمانی قابل‌مصرف است، چه مقدار از آن مناسب است و چرا باید بین غذاهای حاوی سویا و مکمل‌های غلیظ ایزوفلاون تفاوت گذاشت.

پاسخ کوتاه: آیا سویا برای سرطان پستان مضر است؟

بر اساس شواهد انسانی موجود، مصرف متعادل مواد غذایی حاوی سویا مانند توفو، ادامامه، تمپه و شیر سویا برای بیشتر بیماران مبتلا به سرطان پستان بی‌خطر به نظر می‌رسد.

مطالعات مشاهده‌ای افزایش خطر عود سرطان پستان را با مصرف معمول سویای غذایی نشان نداده‌اند. حتی در برخی مطالعات، مصرف سویا با پیامدهای بهتر همراه بوده است؛ اما این ارتباط ثابت نمی‌کند که سویا از بازگشت سرطان پیشگیری می‌کند.

در مقابل، درباره ایمنی مکمل‌های غلیظ ایزوفلاون سویا اطلاعات کافی وجود ندارد و مصرف آن‌ها بدون تأیید پزشک توصیه نمی‌شود.

چرا درباره سویا و سرطان پستان نگرانی وجود دارد؟

سویا حاوی ترکیبات گیاهی به نام ایزوفلاون‌هاست. مهم‌ترین آن‌ها جنیستئین و دایدزئین هستند.

این ترکیبات در گروه فیتواستروژن‌ها قرار می‌گیرند؛ یعنی می‌توانند با بعضی گیرنده‌های استروژن در بدن تعامل داشته باشند.

نگرانی اصلی از اینجا شکل گرفته است که در سرطان‌های پستان گیرنده استروژن مثبت، هورمون استروژن می‌تواند در رشد سلول‌های سرطانی نقش داشته باشد.

اما شباهت ساختاری ایزوفلاون‌ها به استروژن به معنی یکسان بودن اثر آن‌ها نیست.

برای پاسخ به این سؤال باید به نتایج مطالعات انسانی توجه کرد، نه فقط آزمایش‌های سلولی یا فرضیه‌های هورمونی.

فیتواستروژن سویا چه تفاوتی با استروژن بدن دارد؟

استروژن انسانی، از جمله استرادیول، هورمونی است که به گیرنده‌های استروژن متصل می‌شود و بر عملکرد بافت‌های مختلف اثر می‌گذارد.

ایزوفلاون‌های سویا نیز می‌توانند با این گیرنده‌ها تعامل داشته باشند، اما نوع و شدت اثر آن‌ها به عواملی مانند نوع گیرنده، بافت و محیط هورمونی بستگی دارد.

در بعضی شرایط، این ترکیبات ممکن است اثرات استروژن‌مانند و در شرایط دیگر اثرات متفاوتی داشته باشند.

بنابراین دو نتیجه‌گیری رایج نادرست است:

• چون سویا فیتواستروژن دارد، پس حتماً رشد سرطان پستان را تحریک می‌کند.
• چون فیتواستروژن‌ها ممکن است در بعضی شرایط با استروژن رقابت کنند، پس سویا درمان سرطان است.

هیچ‌یک از این برداشت‌ها را نمی‌توان تنها براساس مکانیسم‌های آزمایشگاهی به انسان تعمیم داد.

آیا مصرف سویا خطر عود سرطان پستان را افزایش می‌دهد؟

شواهد حاصل از مطالعات جمعیتی و مرورهای پژوهشی تاکنون نشان نداده‌اند که مصرف معمول مواد غذایی حاوی سویا خطر بازگشت سرطان پستان را افزایش دهد.

برخی پژوهش‌ها حتی ارتباطی میان مصرف سویا و کاهش احتمال عود یا مرگ‌ومیر گزارش کرده‌اند.

بااین‌حال، بخش مهمی از این شواهد از مطالعات مشاهده‌ای به دست آمده است. در چنین مطالعاتی، عوامل دیگری مانند الگوی کلی تغذیه، فعالیت بدنی و شرایط سلامت نیز ممکن است بر نتایج اثر بگذارند.

به همین دلیل، توصیه علمی این نیست که بیماران برای جلوگیری از عود، مصرف سویا را افزایش دهند.

اگر پیش از تشخیص سرطان پستان سویا مصرف می‌کردید، معمولاً دلیلی برای حذف کامل غذاهای حاوی سویا وجود ندارد؛ اما شروع مصرف زیاد سویا با هدف پیشگیری از عود نیز توصیه نمی‌شود.

برای مطالعه عوامل دیگر مؤثر بر مراقبت پس از درمان، مقاله جلوگیری از بازگشت سرطان پستان را بخوانید.

آیا سویا برای سرطان پستان هورمون‌مثبت (ER+) بی‌خطر است؟

این پرسش برای بیمارانی که سرطان پستان آن‌ها گیرنده استروژن مثبت است، اهمیت ویژه‌ای دارد.

در سرطان پستان ER+، سلول‌های تومور گیرنده‌هایی دارند که می‌توانند به پیام‌های هورمونی پاسخ دهند.

با وجود نگرانی نظری درباره فیتواستروژن‌ها، مطالعات انسانی موجود نشان نداده‌اند که مصرف متعادل سویای غذایی در این گروه خطر عود را افزایش دهد.

بعضی تحلیل‌های پژوهشی حتی ارتباط مصرف سویا با پیامدهای بهتر را در گروه‌هایی از بیماران ER+ گزارش کرده‌اند.

بااین‌حال، این نتایج نباید به معنی اثر درمانی سویا یا ایمنی مصرف دوزهای بالای ایزوفلاون تفسیر شوند.

آیا هنگام مصرف تاموکسیفن یا لتروزول می‌توان سویا خورد؟

تاموکسیفن و مهارکننده‌های آروماتاز مانند لتروزول و اگزمستان از داروهای مهم هورمون‌درمانی سرطان پستان هستند.

شواهد انسانی موجود نشان نمی‌دهند که مصرف معمول غذاهای حاوی سویا اثربخشی تاموکسیفن را کاهش می‌دهد.

در مورد مهارکننده‌های آروماتاز نیز شواهد موجود دلیلی برای ممنوعیت عمومی مصرف متعادل سویای غذایی ارائه نمی‌کنند، هرچند داده‌های اختصاصی برای تمام داروها و گروه‌های بیماران یکسان نیستند.

نکته مهم، تفاوت میان خوردن غذا و مصرف مکمل‌های غلیظ است.

اگر در حال هورمون‌درمانی هستید:

• مصرف متعادل سویا به شکل غذا معمولاً نیازی به حذف خودکار ندارد.
• مکمل‌های ایزوفلاون یا فرآورده‌های غلیظ را بدون تأیید پزشک شروع نکنید.
• داروهای هورمون‌درمانی را به دلیل تغییر رژیم غذایی قطع یا کم نکنید.
• اگر شرایط پزشکی خاص یا رژیم محدودکننده دارید، با متخصص تغذیه آشنا با انکولوژی مشورت کنید.

برای آشنایی با یکی از داروهای این گروه، مقاله داروی اگزمستان و عوارض آن را مطالعه کنید.

چه نوع سویایی برای بیماران سرطان پستان مناسب‌تر است؟

غذاهای رایج حاوی سویا از نظر مقدار پروتئین، فیبر، نمک، قند افزوده و میزان فرآوری با هم تفاوت دارند.

ماده غذایی	نکته تغذیه‌ای
توفو	منبع پروتئین گیاهی؛ میزان کلسیم به روش تولید آن بستگی دارد
ادامامه	سویای نارس، حاوی پروتئین و فیبر
تمپه	فرآورده تخمیری سویا با پروتئین مناسب
شیر سویا	جایگزین گیاهی شیر؛ نوع بدون قند افزوده و غنی‌شده می‌تواند انتخاب مناسبی باشد
دانه سویای پخته	حاوی پروتئین، فیبر و ترکیبات طبیعی سویا
سس سویا	معمولاً نمک بالایی دارد و از نظر تغذیه‌ای معادل یک وعده سویای کامل نیست

برای مصرف روزمره، بهتر است غذاهای کم‌فرآوری‌شده و متناسب با نیاز تغذیه‌ای خود را انتخاب کنید.

اگر شیر سویا را جایگزین شیر گاو می‌کنید، مقدار پروتئین و غنی‌سازی آن با کلسیم و ویتامین D را بررسی کنید.

برای مقایسه کامل شیرهای گیاهی و لبنیات، مقاله لبنیات و سرطان را مطالعه کنید.

چه مقدار سویا در روز مجاز است؟

در بسیاری از توصیه‌های تغذیه‌ای، مصرف حدود یک تا دو وعده از غذاهای سنتی حاوی سویا در روز، نمونه‌ای از مصرف متعادل محسوب می‌شود.

برای مثال، یک وعده ممکن است شامل حدود یک لیوان شیر سویا یا نصف فنجان ادامامه بدون غلاف باشد. اندازه وعده توفو و تمپه نیز به نوع محصول بستگی دارد.

این مقدار یک دوز درمانی نیست و برای همه بیماران حد مجاز قطعی تعیین نمی‌کند.

همچنین لازم نیست فردی که پیش از تشخیص سرطان پستان سویا مصرف نمی‌کرده، برای کاهش خطر عود آن را به رژیم غذایی خود اضافه کند.

مهم‌تر از تمرکز بر یک ماده غذایی، داشتن رژیمی متنوع و تأمین انرژی و پروتئین کافی است.

آیا مکمل‌های سویا و ایزوفلاون بی‌خطر هستند؟

مکمل‌های ایزوفلاون، قرص‌های جنیستئین و برخی فرآورده‌های غلیظ سویا ممکن است مقدار بیشتری از ترکیبات فعال را نسبت به وعده‌های غذایی معمول فراهم کنند.

بیشتر شواهد اطمینان‌بخش درباره سویا و سرطان پستان به مصرف مواد غذایی مربوط است، نه مکمل‌های غلیظ.

بنابراین نمی‌توان نتایج مطالعات غذایی را مستقیماً به کپسول‌ها و عصاره‌های غلیظ تعمیم داد.

اگر مکملی برای گرگرفتگی، یائسگی یا سلامت عمومی به شما پیشنهاد شده است، پیش از مصرف نام محصول، ترکیبات و مقدار آن را با پزشک یا داروساز بررسی کنید.

پودر پروتئین سویا نیز لزوماً با مکمل غلیظ ایزوفلاون یکسان نیست؛ ترکیب محصولات متفاوت است و انتخاب آن در بیماران نیازمند مکمل تغذیه‌ای باید فردی‌سازی شود.

آیا سویا می‌تواند گرگرفتگی ناشی از هورمون‌درمانی را کاهش دهد؟

برخی بیماران مبتلا به سرطان پستان در دوران هورمون‌درمانی دچار گرگرفتگی و علائم یائسگی می‌شوند.

سویا و مکمل‌های ایزوفلاون برای کاهش این علائم بررسی شده‌اند، اما نتایج مطالعات یکدست نیست.

در حال حاضر نمی‌توان مکمل‌های سویا را به‌عنوان روشی اثبات‌شده و ایمن برای درمان گرگرفتگی در تمام بیماران مبتلا به سرطان پستان توصیه کرد.

اگر گرگرفتگی شدید دارید، درباره روش‌های غیردارویی و درمان‌های مناسب شرایط خود با تیم درمان صحبت کنید.

آیا محصولات فرآوری‌شده حاوی سویا ممنوع هستند؟

خیر. وجود سویا در فهرست ترکیبات یک ماده غذایی به‌تنهایی دلیل ممنوعیت آن نیست.

برای مثال، لسیتین سویا، روغن سویا، شیر سویا و مکمل ایزوفلاون از نظر ترکیبات و میزان مواجهه با ایزوفلاون‌ها یکسان نیستند.

همچنین همه محصولات فرآوری‌شده سویا مقدار بالایی فیتواستروژن ندارند.

در انتخاب محصولات غذایی، بهتر است به کیفیت کلی محصول، مقدار نمک و قند افزوده و نیاز تغذیه‌ای خود توجه کنید.

آیا رژیم گیاه‌خواری برای بیماران سرطان پستان ضروری است؟

خیر. برای استفاده از سویا نیازی به گیاه‌خوار شدن نیست.

سویا می‌تواند یکی از منابع پروتئین در رژیم غذایی متنوع باشد، اما تنها گزینه مناسب نیست.

اگر رژیم گیاه‌خواری دارید یا قصد تغییر الگوی غذایی خود را دارید، باید از دریافت کافی پروتئین، انرژی و ریزمغذی‌ها مطمئن شوید.

برای بررسی کامل این موضوع، مقاله رژیم گیاه‌خواری برای بیماران سرطانی را بخوانید.

چه کسانی باید پیش از تغییر مصرف سویا مشورت کنند؟

اگرچه سویای غذایی برای بیشتر بیماران مبتلا به سرطان پستان قابل‌مصرف است، در بعضی شرایط ارزیابی فردی اهمیت دارد:

• افرادی که به سویا حساسیت غذایی دارند.
• بیمارانی که به دلیل درمان دچار مشکلات گوارشی شدید یا محدودیت غذایی شده‌اند.
• افرادی که قصد مصرف مکمل غلیظ ایزوفلاون دارند.
• بیمارانی که به دلیل کاهش وزن، سوءتغذیه یا بیماری‌های همراه نیازمند برنامه تغذیه اختصاصی هستند.

مشورت پزشکی به معنی خطرناک بودن سویا برای همه بیماران نیست؛ هدف، انتخاب مناسب براساس شرایط فرد است.

کلام آخر

نگرانی درباره مصرف سویا در سرطان پستان بیشتر از شباهت ساختاری فیتواستروژن‌ها به استروژن انسانی ناشی می‌شود. اما نتایج مطالعات انسانی نشان می‌دهند که این شباهت به معنی افزایش خطر عود سرطان با مصرف معمول سویا نیست.

برای بیشتر بیماران، غذاهایی مانند توفو، ادامامه و شیر سویا می‌توانند بخشی از یک رژیم غذایی متعادل باشند؛ حتی در بسیاری از موارد سرطان پستان هورمون‌مثبت.

در مقابل، مصرف مکمل‌های غلیظ ایزوفلاون بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود و نباید از سویا به‌عنوان روش درمان یا پیشگیری قطعی از عود سرطان استفاده کرد.

اصل مهم این است: مصرف معمول سویا را با مصرف مکمل‌های غلیظ اشتباه نگیریم و درباره تغذیه، براساس شواهد انسانی تصمیم بگیریم.

این مقاله جنبه آموزشی دارد و جایگزین توصیه پزشک معالج یا متخصص تغذیه نیست.