حفاظت از سلامت قلب در طول پرتودرمانی قفسه سینه: راهکارهای علمی برای بیماران

اگر برای درمان سرطان پستان، ریه یا لنفوم به پرتودرمانی قفسه سینه نیاز دارید، ممکن است نگران تأثیر اشعه بر قلب خود باشید. این نگرانی به‌ویژه زمانی مطرح می‌شود که تومور یا ناحیه درمان به قلب نزدیک باشد.

پرتودرمانی قفسه سینه در بعضی شرایط می‌تواند خطر مشکلات قلبی را افزایش دهد، اما میزان خطر برای همه بیماران یکسان نیست. روش‌های نوین برنامه‌ریزی و اجرای رادیوتراپی به تیم درمان کمک می‌کنند دوز دریافتی قلب را کاهش دهند و در عین حال، درمان مؤثر سرطان را حفظ کنند.

در این مقاله توضیح می‌دهیم قلب چگونه ممکن است تحت تأثیر پرتودرمانی قرار بگیرد، چه روش‌هایی برای محافظت از آن وجود دارد و چه مراقبت‌هایی قبل، حین و پس از درمان اهمیت دارند.

پاسخ کوتاه: آیا پرتودرمانی قفسه سینه به قلب آسیب می‌رساند؟

پرتودرمانی نواحی نزدیک قلب ممکن است بخشی از قلب یا عروق آن را در معرض اشعه قرار دهد. این مواجهه در برخی بیماران می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی را در سال‌های بعد افزایش دهد.

میزان خطر به محل و حجم ناحیه تحت درمان، دوز دریافتی قلب، روش پرتودرمانی، سابقه بیماری قلبی و درمان‌های همراه بستگی دارد.

در رادیوتراپی مدرن، قلب یکی از اندام‌های حساس در طراحی درمان محسوب می‌شود و تیم پزشکی تلاش می‌کند دوز دریافتی آن را تا حد امکان کاهش دهد.

چرا قلب ممکن است در پرتودرمانی قفسه سینه تحت تأثیر قرار بگیرد؟

قلب در میان قفسه سینه و در مجاورت ریه‌ها، بافت پستان و غدد لنفاوی مدیاستن قرار دارد.

در درمان بعضی سرطان‌ها، ممکن است ناحیه هدف به قلب یا بخش‌هایی از آن نزدیک باشد. به همین دلیل، بخشی از پرتو ممکن است به بافت قلب برسد.

پرتوهای یون‌ساز می‌توانند علاوه بر سلول‌های سرطانی، بر سلول‌ها و ساختارهای سالمی که در معرض تابش قرار می‌گیرند نیز اثر بگذارند.

تغییرات احتمالی ممکن است شامل آسیب عروقی، التهاب یا فیبروز در بعضی ساختارهای قلب باشند.

بااین‌حال، دریافت پرتودرمانی قفسه سینه به این معنی نیست که بیمار حتماً دچار بیماری قلبی خواهد شد.

پرتودرمانی چه مشکلات قلبی ممکن است ایجاد کند؟

بیماری عروق کرونر

قرار گرفتن عروق کرونر در معرض تابش می‌تواند در طولانی‌مدت با افزایش خطر بیماری عروق قلب ارتباط داشته باشد.

این خطر ممکن است تحت تأثیر عواملی مانند سیگار، دیابت، فشار خون بالا و کلسترول بالا بیشتر شود.

آسیب دریچه‌های قلب

در بعضی افرادی که قلب آن‌ها در معرض دوزهای قابل‌توجه پرتو قرار گرفته است، تغییرات دریچه‌ای ممکن است سال‌ها بعد ظاهر شوند.

التهاب یا تغییرات پریکارد

پریکارد، پرده اطراف قلب است. پرتودرمانی ممکن است در بعضی شرایط باعث التهاب یا تغییرات دیررس این بافت شود.

تغییر عملکرد عضله قلب

در برخی بیماران، به‌ویژه هنگام همراهی پرتودرمانی با داروهای دارای خطر قلبی، ممکن است عملکرد عضله قلب تحت تأثیر قرار بگیرد.

اختلالات هدایت الکتریکی قلب

در برخی بازماندگان سرطان که تابش قابل‌توجهی به ناحیه قلب داشته‌اند، مشکلات ریتم یا هدایت الکتریکی نیز گزارش شده است.

نکته مهم: احتمال بروز این عوارض، شدت آن‌ها و زمان ظهورشان در همه بیماران یکسان نیست.

چه عواملی خطر عوارض قلبی پرتودرمانی را افزایش می‌دهند؟

مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:

• میزان دوز تابشی دریافت‌شده توسط قلب و ساختارهای آن
• محل تومور و حجم بافت تحت درمان
• نوع و تکنیک پرتودرمانی
• سابقه بیماری عروق کرونر یا نارسایی قلبی
• فشار خون، دیابت، کلسترول بالا و مصرف دخانیات
• سن و وضعیت سلامت قلب پیش از درمان
• دریافت بعضی داروهای ضدسرطان با احتمال سمیت قلبی
• سابقه پرتودرمانی قبلی ناحیه قفسه سینه

پزشک با بررسی مجموعه این عوامل، میزان خطر فردی را ارزیابی می‌کند.

دوز تابشی قلب چگونه اندازه‌گیری می‌شود؟

در برنامه‌ریزی پرتودرمانی، قلب به‌عنوان یکی از اندام‌های در معرض خطر یا Organ at Risk شناخته می‌شود.

تیم درمان با استفاده از تصاویر سی‌تی‌اسکن شبیه‌سازی و نرم‌افزارهای طراحی درمان، موقعیت قلب و ناحیه هدف را مشخص می‌کند.

یکی از شاخص‌های مهم، میانگین دوز دریافتی قلب (Mean Heart Dose یا MHD) است.

این عدد میانگین مقدار پرتویی را نشان می‌دهد که قلب در طرح درمان دریافت می‌کند.

اما MHD به‌تنهایی تمام خطر را توضیح نمی‌دهد؛ زیرا ممکن است بخش کوچکی از قلب، مانند قسمتی از عروق کرونر، دوز بالاتری دریافت کند.

به همین دلیل، تیم درمان در صورت لزوم توزیع دوز در ساختارهای مختلف قلب را نیز بررسی می‌کند.

هیچ عدد واحدی وجود ندارد که دریافت دوز کمتر از آن برای تمام بیماران و تمام ساختارهای قلب کاملاً بی‌خطر باشد.

روش‌های محافظت از قلب در پرتودرمانی قفسه سینه

۱. برنامه‌ریزی سه‌بعدی و محدود کردن دوز قلب

پیش از شروع درمان، رادیوانکولوژیست و فیزیک‌دان پزشکی طرحی تهیه می‌کنند که ضمن پوشش مناسب ناحیه هدف، میزان تابش غیرضروری به بافت‌های سالم را کاهش دهد.

در این مرحله، دوز دریافتی قلب، ریه‌ها و سایر اندام‌های حساس بررسی می‌شود.

۲. پرتودرمانی با شدت تعدیل‌یافته (IMRT)

در IMRT، شدت پرتو در بخش‌های مختلف میدان درمان طبق طرح محاسبه‌شده تنظیم می‌شود.

این روش در برخی شرایط امکان توزیع مناسب‌تر دوز در اطراف ناحیه هدف را فراهم می‌کند.

بااین‌حال، IMRT برای همه بیماران الزاماً کمترین دوز قلب را ایجاد نمی‌کند. انتخاب تکنیک باید براساس مقایسه طرح‌های درمان و ویژگی‌های فردی انجام شود.

۳. حبس نفس در دم عمیق (DIBH)

در روش Deep Inspiration Breath Hold، بیمار هنگام دم عمیق، نفس خود را برای مدت کوتاهی نگه می‌دارد.

در بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان پستان چپ، این کار می‌تواند فاصله قلب از دیواره قفسه سینه را افزایش دهد و دوز دریافتی قلب را کاهش دهد.

تیم درمان پیش از استفاده از این روش بررسی می‌کند که آیا بیمار می‌تواند حبس نفس را به‌طور مناسب و تکرارپذیر انجام دهد و آیا این تکنیک در طرح درمان او سودمند است یا خیر.

۴. مدیریت حرکت تنفسی

در بعضی درمان‌های قفسه سینه، حرکت تومور و اندام‌ها هنگام تنفس اهمیت دارد.

روش‌هایی مانند گیتینگ تنفسی می‌توانند کمک کنند تابش در بخش مشخصی از چرخه تنفس انجام شود.

این روش‌ها با DIBH مرتبط‌اند، اما لزوماً یکسان نیستند و کاربردشان به نوع تومور و امکانات مرکز بستگی دارد.

۵. انتخاب تکنیک مناسب برای هر بیمار

در بعضی شرایط، تکنیک‌هایی مانند پرتودرمانی با قوس حجمی تعدیل‌یافته (VMAT)، پرتودرمانی سه‌بعدی منطبق یا پروتون‌تراپی نیز ممکن است بررسی شوند.

هیچ‌یک از این روش‌ها به‌طور مطلق برای همه بیماران بهترین نیستند.

ملاک اصلی، پوشش مناسب تومور و محدود کردن دوز اندام‌های سالم بر اساس طرح درمان اختصاصی بیمار است.

آیا سرطان پستان چپ خطر بیشتری برای قلب دارد؟

در بعضی طرح‌های پرتودرمانی سرطان پستان چپ، قلب به ناحیه درمان نزدیک‌تر است و ممکن است بیشتر در معرض تابش قرار بگیرد.

بااین‌حال، سمت چپ بودن سرطان به‌تنهایی برای تعیین خطر کافی نیست.

محل دقیق ناحیه هدف، نیاز به درمان غدد لنفاوی، شکل قفسه سینه، روش تابش و دوز واقعی قلب اهمیت دارند.

برای بعضی بیماران، استفاده از DIBH یا تغییر تکنیک درمان می‌تواند دوز قلب را کاهش دهد.

محافظت از قلب پیش از شروع پرتودرمانی

پیش از درمان، پزشک باید از بیماری‌های قلبی و عوامل خطر شما اطلاع داشته باشد.

اطلاعات مهم شامل موارد زیر هستند:

• سابقه سکته قلبی، نارسایی قلبی یا بیماری عروق کرونر
• فشار خون بالا، دیابت یا کلسترول بالا
• مصرف سیگار
• سابقه دریافت شیمی‌درمانی با احتمال سمیت قلبی
• مصرف داروهای قلبی
• علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس یا تپش قلب

براساس این اطلاعات، ممکن است بررسی‌هایی مانند نوار قلب، اکوکاردیوگرافی یا آزمایش‌های دیگر درخواست شوند.

همه بیماران الزاماً به تمام این آزمایش‌ها نیاز ندارند.

مراقبت از قلب هنگام پرتودرمانی

در طول درمان، تیم پزشکی وضعیت عمومی بیمار و علائم احتمالی را پیگیری می‌کند.

اگر بیمار هم‌زمان یا در دوره‌های دیگر درمان از داروهایی مانند آنتراسایکلین‌ها یا بعضی درمان‌های هدفمند استفاده کرده باشد، خطر قلبی باید با توجه به مجموع درمان‌ها بررسی شود.

این موضوع به معنی ممنوع بودن ترکیب درمان‌ها نیست؛ بلکه نیازمند انتخاب مناسب درمان و برنامه پایش متناسب با خطر است.

آیا باید داروهای قلبی را قطع کرد؟

خیر. داروهای قلبی یا فشار خون نباید بدون دستور پزشک قطع شوند.

در صورت نیاز، متخصص قلب و تیم انکولوژی درباره تنظیم داروها تصمیم می‌گیرند.

بعد از پرتودرمانی چه مراقبت‌های قلبی لازم است؟

بعضی عوارض قلبی ناشی از پرتودرمانی ممکن است دیررس باشند؛ بنابراین ثبت سابقه درمان و پیگیری متناسب با خطر اهمیت دارد.

برنامه پیگیری می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• بررسی علائم قلبی در ویزیت‌های دوره‌ای
• کنترل فشار خون، قند و چربی خون
• ارزیابی مصرف دخانیات و فعالیت بدنی
• انجام نوار قلب یا اکوکاردیوگرافی در صورت نیاز
• ارجاع به متخصص قلب یا کاردیو-انکولوژی برای بیماران پرخطر

فاصله انجام اکو یا سایر آزمایش‌ها برای همه بیماران یکسان نیست و براساس میزان خطر و یافته‌های بالینی تعیین می‌شود.

چه علائمی پس از پرتودرمانی نیازمند بررسی فوری هستند؟

اگر در طول درمان یا سال‌های پس از آن علائم زیر ایجاد شوند، نباید آن‌ها را صرفاً به خستگی ناشی از سرطان نسبت داد:

• درد یا فشار جدید در قفسه سینه
• تنگی نفس جدید یا رو به تشدید
• تپش قلب همراه با سرگیجه یا ضعف
• تورم غیرعادی پاها
• کاهش قابل‌توجه تحمل فعالیت
• غش یا احساس نزدیک بودن به غش

درد شدید قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش یا علائم احتمالی سکته قلبی نیازمند تماس فوری با اورژانس هستند.

نقش سبک زندگی در کاهش خطر بیماری قلبی

روش‌های پرتودرمانی مهم‌اند، اما کنترل عوامل خطر قلبی نیز بخشی از مراقبت است.

اقدامات مفید شامل ترک دخانیات، کنترل فشار خون و دیابت، رعایت الگوی غذایی متعادل، فعالیت بدنی متناسب با توان فرد و پیگیری داروهای تجویزشده هستند.

فعالیت بدنی باید با توجه به وضعیت سرطان، خستگی و بیماری‌های همراه تنظیم شود.

مکمل‌های غذایی یا داروهای گیاهی نباید به‌عنوان جایگزین روش‌های استاندارد محافظت قلبی استفاده شوند.

پنج سؤال مهم که بهتر است از تیم پرتودرمانی بپرسید

۱. آیا در طرح درمان من قلب یا عروق کرونر در معرض تابش قرار می‌گیرند؟

۲. برای کاهش دوز قلب از چه روش‌هایی استفاده می‌شود؟

۳. آیا تکنیک حبس نفس عمیق برای من مناسب است؟

۴. آیا با توجه به سوابق پزشکی‌ام به ارزیابی متخصص قلب نیاز دارم؟

۵. پس از پایان درمان، چه نوع پیگیری قلبی برای من توصیه می‌شود؟

خلاصه مقاله در یک نگاه

مرحله	اقدام اصلی
پیش از درمان	بررسی سوابق قلبی و عوامل خطر
طراحی رادیوتراپی	محاسبه و محدود کردن دوز دریافتی قلب
اجرای درمان	استفاده از تکنیک مناسب مانند DIBH در بیماران واجد شرایط
درمان‌های همراه	توجه به داروهای دارای خطر قلبی
پس از درمان	کنترل عوامل خطر و پیگیری متناسب با وضعیت فرد

کلام آخر

پرتودرمانی قفسه سینه ممکن است در برخی بیماران قلب را در معرض تابش قرار دهد، اما روش‌های مدرن طراحی و اجرای درمان امکان کاهش این مواجهه را فراهم کرده‌اند.

میزان خطر قلبی برای هر بیمار متفاوت است و به دوز دریافتی قلب، محل درمان، وضعیت سلامت و درمان‌های همراه بستگی دارد.

ارزیابی عوامل خطر، انتخاب تکنیک مناسب و پیگیری پس از درمان، سه بخش مهم مراقبت قلبی هستند.

اگر قرار است پرتودرمانی قفسه سینه دریافت کنید، درباره میزان تابش قلب و روش‌های محافظت از آن با رادیوانکولوژیست خود صحبت کنید.

این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین تصمیم‌گیری و توصیه پزشکی اختصاصی نیست.