تصور کنید پس از موفقیت در جنگ با سرطان، با چالشی تازه روبرو شوید: استخوانهایی که به شکنندگی گچ شدهاند. شاید عجیب به نظر برسد، اما پوکی استخوان پس از شیمیدرمانی واقعیتی است که بسیاری از بازماندگان سرطان را غافلگیر میکند. تحقیقات نشان داده که پس از درمانهای سرطان (بهویژه شیمیدرمانی)، تراکم استخوان در بخش زیادی از بیماران کاهش مییابد؛ به طور مثال، بیش از دوسوم مردان و بیش از نیمی از زنان جوانتر (قبل از یائسگی) که شیمیدرمانی شدهاند دچار کاهش تراکم استخوان (استئوپنی یا استئوپورز) میشوند.
این آمار تکاندهنده است و این پرسش را به ذهن میآورد که چرا مبارزه با سرطان میتواند به استخوانهای شکننده منجر شود، و ما برای پیشگیری و درمان آن چه کاری میتوانیم انجام دهیم؟
در این مقاله به زبان ساده، با پشتوانهی منابع علمی معتبر، به بررسی کامل پوکی استخوان پس از شیمیدرمانی میپردازیم. از تعریف و دلایل بروز این عارضه گرفته تا راههای پیشگیری و درمان آن را توضیح خواهیم داد. هدف ما این است که شما، به عنوان بیمار یا بازمانده سرطان یا خانوادهی آنها، بدانید چگونه میتوانید از سلامت استخوانهای خود محافظت کنید و با این چالش پنهان پس از سرطان مقابله نمایید.
پوکی استخوان پس از شیمیدرمانی چیست؟
پوکی استخوان (استئوپورز) حالتی است که در آن تراکم و استحکام استخوانها کاهش یافته و استخوانها به تدریج ضعیف و شکننده میشوند. در نتیجه، احتمال شکستگیهای ناگهانی حتی با ضربههای کوچک افزایش مییابد. به این بیماری اغلب «بیماری خاموش» میگویند زیرا معمولاً تا زمانی که شکستگی رخ ندهد علامت خاصی ندارد. پوکی استخوان بیشتر به طور طبیعی در افراد مسن و زنان پس از یائسگی دیده میشود، اما عوامل دیگری نیز میتوانند آن را تسریع کنند که یکی از آنها درمانهای سرطان است.
منظور از «پوکی استخوان پس از شیمیدرمانی» کاهش تراکم استخوان و بروز حالت شکنندگی در استخوانها به دنبال دریافت داروهای شیمیدرمانی (و گاهی سایر درمانهای سرطان) است. در گذشته شاید تصور میشد فقط برخی انواع سرطان (مثلاً سرطان پستان در زنان یا پروستات در مردان) چنین اثری دارند، اما اکنون میدانیم این مشکل میتواند پس از درمان طیف وسیعی از سرطانها رخ دهد. در واقع، بهبود نرخ بقا و طول عمر بیماران سرطانی باعث شده است که عوارض درازمدتی مانند پوکی استخوان بیش از پیش خود را نشان دهند.
بسیاری از بازماندگان سرطان سالها پس از درمان متوجه میشوند که تراکم استخوان آنها نسبت به قبل بهطور قابل توجهی کاهش یافته است. این کاهش تراکم استخوان ثانویه به درمان سرطان یکی از علل مهم استئوپورز ثانویه محسوب میشود که میتواند منجر به شکنندگی استخوانها، افزایش خطر شکستگی، کاهش کیفیت زندگی و حتی افزایش میزان مرگومیر در سالمندی شود.
برای درک بهتر این وضعیت، ابتدا بیایید ببینیم چه عواملی در طی درمان سرطان دست به دست هم میدهند تا چنین اثری بر استخوانها بگذارند.
چرا شیمیدرمانی باعث پوکی استخوان میشود؟
درمانهای سرطان (اعم از شیمیدرمانی، هورموندرمانی و پرتودرمانی) میتوانند تغییرات گستردهای در بدن ایجاد کنند که روی سلامت استخوانها نیز تاثیر میگذارد. در این بخش، دلایل اصلی پوکی استخوان پس از شیمیدرمانی و سایر درمانهای سرطان را بررسی میکنیم:
- تأثیر بر هورمونهای جنسی (یائسگی زودرس و کاهش هورمونها): شیمیدرمانی میتواند به تخمدانها در زنان آسیب برساند و تولید هورمون استروژن را به شدت کاهش دهد. استروژن به طور طبیعی محافظ استخوانها است؛ وقتی سطح آن افت کند (مانند دوران یائسگی)، روند تخریب استخوان از ساخت آن پیشی میگیرد. بسیاری از داروهای شیمیدرمانی (بهویژه داروهای آلکیلهکننده مانند سیکلوفسفامید) باعث آسیب به تخمدان و یائسگی زودرس در زنان جوان میشوند. نتیجه این است که تراکم استخوان این بیماران با سرعت بیشتری کاهش مییابد. حتی در مردان نیز، شیمیدرمانی میتواند با تاثیر بر بیضهها و هورمون تستوسترون، به میزان کمتری بر تراکم استخوان اثر بگذارد. به عنوان مثال، هورموندرمانی در مردان مبتلا به سرطان پروستات (مانند درمان مهار آندروژن یا اختهشیمیایی با داروهایی مثل لوپرولاید) عملاً سطح تستوسترون را پایین میآورد و در نتیجه ریسک پوکی استخوان و شکستگی را بالا میبرد. پس کاهش هورمونهای جنسی – چه در زنان چه در مردان – یک عامل مهم در بروز پوکی استخوان پس از درمان سرطان است.
- اثرات مستقیم شیمیدرمانی بر استخوانها: جدا از مسئله هورمونی، خود داروهای شیمیدرمانی نیز ممکن است مستقیماً بر سلولهای استخوانساز و روند بازسازی استخوان اثر منفی بگذارند. برای مثال، در مطالعات حیوانی دیده شده که داروهایی مانند متوترکسات و دوکسوروبیسین (از داروهای شیمیدرمانی) باعث کاهش فعالیت سلولهای استخوانساز و کاهش تراکم استخوان شدهاند. شیمیدرمانی میتواند متابولیسم استخوان را مختل کند، جذب کلسیم از روده را کاهش و دفع آن از کلیه را افزایش دهد. نتیجهی این اثرات مستقیم، تحلیل رفتن سریعتر توده استخوانی در طی ماهها و سالهای پس از درمان است. برخی مطالعات مشاهدهای حتی گزارش کردهاند نرخ از دست رفتن استخوان در بیماران تحت شیمیدرمانی تا ۱۰ برابر بیشتر از افراد سالم همسن خودشان است. هرچند ممکن است این عدد بسته به شرایط بیمار متفاوت باشد، ولی پیام کلی روشن است: شیمیدرمانی میتواند روند پوکی استخوان را به شدت تسریع کند.
- عوارض جانبی داروها (استروئیدها و …): گاهی اوقات خودِ درمانهای حاشیهای سرطان نیز بر استخوان تاثیر منفی میگذارند. برای نمونه، کورتیکواستروئیدها (کورتونها) که ممکن است به عنوان بخشی از پروتکل شیمیدرمانی (مثلاً در درمان لنفوم یا برای کاهش تهوع و واکنشهای آلرژیک ناشی از شیمیدرمانی) تجویز شوند، از شناختهشدهترین علل دارویی پوکی استخوان هستند. مصرف طولانیمدت کورتونها باعث کاهش تشکیل استخوان و افزایش تخریب آن میشود. همچنین داروهای دیگری نظیر برخی داروهای هدفمند جدید یا مهارکنندههای سیستم ایمنی ممکن است به طور غیرمستقیم بر سلامت استخوان تاثیر بگذارند که البته نقش آنها کمتر از شیمیدرمانی کلاسیک و هورموندرمانی است.
- پرتودرمانی: پرتودرمانی بهویژه اگر در ناحیه استخوانی یا اطراف ستون فقرات و لگن باشد، میتواند به بافت استخوانی آسیب برساند. پرتودرمانی با دوزهای بالا گاهی عروق خونی کوچک و سلولهای بازسازیکننده استخوان در ناحیه درمان را تحت تأثیر قرار میدهد و استخوان را ضعیفتر میکند. علاوه بر این، پرتودرمانی مغز (مثلاً در تومورهای مغزی یا لوکمیا کودکان) میتواند با آسیب به هیپوفیز، بالانس هورمونی (مانند هورمون رشد یا گنادوتروپینها) را به هم بزند و به طور غیرمستقیم رشد و استحکام استخوانها را مختل کند. بنابراین پرتودرمانی نیز بسته به محل تابش، عاملی در افزایش خطر پوکی استخوان به شمار میآید.
- تغییرات سبک زندگی و وضعیت تغذیهای بیمار: فراموش نکنیم که درمان سرطان (اعم از جراحی، شیمیدرمانی یا رادیوتراپی) اغلب با کاهش اشتها، تهوع، خستگی و کمتحرکی همراه است. بیماری سرطان و درمانهای آن میتوانند کمبودهای تغذیهای ایجاد کنند (مثلاً کمبود کلسیم و ویتامین D) و بیمار را تضعیف نمایند. رژیم غذایی نامناسب و کاهش وزن شدید طی درمان، مواد لازم برای استخوانسازی را در اختیار بدن قرار نمیدهد. همچنین خستگی شدید و ضعف بدنی در طی درمان ممکن است باعث کاهش فعالیتهای بدنی و کمتحرکی شود. تحرک و ورزش یکی از عوامل مهم در حفظ تراکم استخوان است؛ نبود فعالیت بدنی (مثلاً استراحت طولانی در بستر) خود سبب تشدید پوکی استخوان میشود. بنابراین ترکیب کمبود مواد مغذی و کمتحرکی در دوران درمان سرطان میتواند به تحلیل بیشتر استخوانها منجر شود.
تمام این عوامل نشان میدهند که چرا پوکی استخوان پس از شیمیدرمانی تا این حد شایع است. این فقط مربوط به یک یا دو نوع سرطان خاص نیست؛ در ادامه خواهیم دید که تقریبا در اکثر سرطانها، به درجاتی این مشکل دیده میشود و چه کسانی بیش از همه در معرض آن قرار دارند.
چه کسانی بیشتر در معرض پوکی استخوان پس از شیمیدرمانی هستند؟
به طور کلی تمام بیماران سرطانی که تحت درمانهای سیستمیک قرار میگیرند (مثل شیمیدرمانی، هورموندرمانی یا پیوند مغز استخوان) در معرض درجاتی از کاهش تراکم استخوان هستند. اما برخی گروهها و شرایط، خطر را بالاتر میبرند:
- زنان جوان مبتلا به سرطان (قبل از یائسگی): این گروه به دلیل یائسگی زودرس ناشی از درمان، بیشترین افت تراکم استخوان را تجربه میکنند. همانطور که گفتیم، بیش از نیمی از زنان پیشیائسه پس از شیمیدرمانی دچار پوکی استخوان یا کمتراکم شدن استخوان میشوند. نمونهی بارز، خانمهای مبتلا به سرطان پستان هستند. بسیاری از زنان مبتلا به سرطان پستان در سنین نزدیک یائسگی یا قبل از آن درمان میشوند و یا مستقیماً تخمدانهایشان درگیر درمان میشود. تحقیقات نشان داده بازماندگان سرطان پستان حدود ۶۸٪ خطر بالاتر برای ابتلا به پوکی استخوان یا استئوپنی نسبت به زنان همسن بدون سابقه سرطان دارند. علاوه بر شیمیدرمانی، داروهای هورمونی که در سرطان پستان استفاده میشوند (مثل مهارکنندههای آروماتاز: آناستروزول، لتروزول، اگزمستان) نیز با کاهش استروژن، سرعت کاهش تراکم استخوان را بیشتر میکنند. بنابراین زنان جوانتر که درمانهای تهاجمیتری دریافت میکنند، باید توجه ویژهای به سلامت استخوان خود داشته باشند.
- زنان یائسه مبتلا به سرطان: حتی در زنان بعد از سن یائسگی نیز، درمانهای سرطان میتواند وضعیت استخوانها را بدتر کند. اگرچه این افراد بهطور طبیعی در معرض پوکی استخوان هستند، اما اضافه شدن شیمیدرمانی یا هورموندرمانی میتواند افت تراکم را تسریع کند. (طبق برخی آمار، حدود یکپنجم زنان یائسه پس از شیمیدرمانی دچار کاهش مضاعف تراکم استخوان میشوند.) به عبارتی، یک خانم ۵۵-۶۰ ساله یائسه که برای سرطان (مثلاً پستان یا تخمدان) شیمیدرمانی میشود، ممکن است نسبت به همتای بدون سرطان خود استخوانهای ضعیفتری پیدا کند و زودتر به مرحله پوکی استخوان برسد.
- مردان مبتلا به سرطان (بویژه سرطانهای وابسته به هورمون): مردان نیز از این قاعده مستثنی نیستند. در مردان مبتلا به سرطان پروستات که تحت درمان محرومیت آندروژن (ADT) قرار میگیرند، تراکم استخوان با شیبی تند کاهش مییابد. مطالعات نشان میدهند طی یک سال از شروع هورموندرمانی در مردان، حدود ۲–۵٪ تراکم استخوان در نواحی مختلف کاسته میشود. این میزان بسیار فراتر از کاهش طبیعی مرتبط با سن است. همچنین مردانی که به دلیل سرطان بیضه هر دو بیضه خود را از دست دادهاند یا شیمیدرمانی سنگینی دریافت کردهاند، دچار کمبود مزمن تستوسترون شده و ریسک استئوپورز بالایی دارند. در یک تحقیق، حدود نیمی از بازماندگان سرطان بیضه (که یک بیضهشان تحت درمان قرار گرفته بود) دچار کاهش قابل توجه تراکم استخوان شدند و این رقم در افرادی که هر دو بیضه درگیر بوده (یا برداشته شده) بود به بیش از ۸۰٪ رسید (یعنی اکثریت قریب به اتفاقشان مشکل تراکم استخوان داشتند). به طور کلی، مردان بالای ۵۰ سال که برای سرطان تحت درمان قرار گرفتهاند نسبت به همسالان خود خطر شکستگیهای ناشی از پوکی استخوان بالاتری دارند. جالب است بدانید بر اساس یک مطالعه گسترده در انگلستان، خطر شکستگی در مردان بازمانده از سرطان حتی از زنان بازمانده بیشتر بود (شاید به این دلیل که در گذشته توجه کمتری به ارزیابی و پیشگیری از پوکی استخوان در مردان میشد).
- بیماران مبتلا به مولتیپل میلوما و سرطانهای متاستاتیک استخوان: مولتیپل میلوما (سرطان مغز استخوان) خود مستقیماً استخوانها را درگیر و شکننده میکند. به علاوه، درمانهای میلوما (که اغلب شامل کورتیکواستروئید با دوز بالا و داروهای هدفمند خاص است) نیز به شدت به کاهش تراکم استخوان دامن میزند. در واقع در مطالعهای، بالاترین خطر شکستگیهای عمده مربوط به پوکی استخوان در بازماندگان سرطان در بیماران میلوما مشاهده شد (تقریباً دو برابر افراد عادی). همچنین بیمارانی که سرطان آنها به استخوانها متاستاز داده (مانند برخی موارد سرطان پستان، پروستات، ریه و غیره) به علت درگیری مستقیم استخوان و نیز مصرف داروهایی مانند بیسفسفوناتها برای مهار ضایعات استخوانی، الگوی متفاوتی دارند اما به هر حال دچار تغییر در کیفیت استخوان میشوند. البته در این موارد بیشتر بحث ضعیف شدن موضعی استخوان در اثر تومور و درمانهای آن مطرح است تا پوکی استخوان عمومی.
- بازماندگان سرطان در سنین کودکی و نوجوانی: شاید تعجب کنید اما حتی کودکان و نوجوانانی که سرطان را پشت سر گذاشتهاند نیز ممکن است سالها بعد با مشکل تراکم کم استخوان روبهرو شوند. دوران کودکی و نوجوانی زمان حیاتی برای ساختن توده استخوانی است؛ درمانهای سرطانی شدید در این سنین میتواند دستیابی به حداکثر تراکم استخوانی (peak bone mass) را مختل کند. مطالعات تایید کردهاند که بین ۲۱٪ تا ۳۹٪ از بازماندگان سرطان در دوران کودکی دچار کاهش معنیدار تراکم مواد معدنی استخوان هستند یا در معرض آن قرار دارند. مثال بارز، کودکانی است که به خاطر لوسمی (سرطان خون) تحت شیمیدرمانی طولانیمدت و پرتودرمانی مغزی قرار گرفتهاند؛ این کودکان به دلیل مصرف طولانی کورتون و تأثیر رادیوتراپی بر غدد درونریز، با ریسک بالای استئوپورز در جوانی مواجه میشوند. البته با بهبود پروتکلهای درمانی مدرن و پایش مداوم، امید است بتوان این عارضه را در کودکان به حداقل رساند. در هر صورت، survivorship (دوره پس از درمان موفقیتآمیز) در هر سنی که باشد، باید مسالهی سلامت استخوانها جدی گرفته شود.
علاوه بر موارد فوق، سابقهی خانوادگی پوکی استخوان، سن بالا، تغذیه نامناسب یا وزن بسیار کم بیمار پیش از ابتلا به سرطان نیز میتواند ریسک بروز پوکی استخوان ثانویه را افزایش دهد. برای مثال بیماری که قبل از سرطان هم کلسیم کافی دریافت نمیکرده یا سابقهی فامیلی استئوپورز زودرس دارد، پس از شیمیدرمانی بیش از دیگران مستعد کاهش تراکم استخوان خواهد بود.
به نقل از سایت nature مطالعهای نشان داده است که «عوارض مخرب شیمیدرمانی بر چگالی استخوان و ساختار بافت استخوان» — حتی پس از پایان درمان — ادامه مییابد.
به طور خلاصه، تقریباً همهی بازماندگان سرطان به نوعی در معرض خطر پوکی استخوان قرار میگیرند، اما زنان جوانتر، مردانی که درمانهای هورمونی گرفتهاند، افراد مسنتر، و بیمارانی با زمینههای خطرساز قبلی بیشترین آسیبپذیری را دارند. حتی اگر سرطان شما از نوعی باشد که مستقیماً با استخوان در ارتباط نیست، باز هم تحقیقات نشان دادهاند که در ۱۵ نوع از ۲۰ سرطان شایع، خطر شکستگیهای مرتبط با پوکی استخوان پس از درمان افزایش مییابد. بنابراین لازم است همه بازماندگان سرطان با آگاهی، مراقب این عارضهی پنهان باشند. در بخشهای بعدی درباره علائم و راههای مقابله با آن صحبت خواهیم کرد.
علائم و عواقب پوکی استخوان پس از شیمیدرمانی
همانطور که گفتیم، پوکی استخوان یک بیماری خاموش است و ممکن است سالها بدون علامت پیشرفت کند. با این حال، دانستن علائم احتمالی و پیامدهای آن برای بیماران سرطانی مهم است تا بتوانند بهموقع اقدام کنند:
- دردهای استخوانی و عضلانی مبهم: برخی بازماندگان سرطان بعد از پایان درمان متوجه دردهای مبهم و مداوم در کمر، لگن یا مفاصل خود میشوند. این دردها میتواند ناشی از خستگی و ضعف عضلانی پس از درمان باشد، اما اگر ادامهدار باشد ممکن است نشاندهنده تغییرات در استخوانها باشد. درد پایین کمر یا میانپشت میتواند ناشی از شکستگیهای ریز در مهرهها باشد که به دلیل پوکی استخوان رخ میدهد.
- کاهش قد و تغییر شکل قامت: یکی از نشانههای کلاسیک پوکی استخوان (بهویژه در ستون مهرهها)، کاهش قد فرد در طول زمان و خمیدهتر شدن قامت (قوز پشتی) است. در بیماران تحت درمان سرطان نیز اگر کاهش قد محسوس (مثلاً بیش از ۲–۳ سانتیمتر) نسبت به قبل مشاهده شد، حتماً باید تراکم استخوان بررسی شود. شکستگیهای میکروسکوپی یا فشرده شدن مهرهها میتواند عامل این کاهش قد باشد.
- شکستگیهای ناگهانی با ضربههای خفیف: فرد ممکن است بر اثر یک زمین خوردن جزئی یا حتی بلند کردن یک جسم نهچندان سنگین دچار شکستگی شود. شایعترین شکستگیهای ناشی از پوکی استخوان در مچ دست، مهرههای ستون فقرات و لگن رخ میدهد. برای یک بازمانده سرطان که تازه به زندگی عادی برگشته، یک شکستگی لگن یا ستون فقرات میتواند بسیار محدودکننده و ناامیدکننده باشد و دوران نقاهت طولانی بطلبد. بنابراین باید مراقب چنین رخدادهایی بود. اگر استخوانهای شما به راحتی دچار ترک و شکستگی میشوند، این زنگ خطری جدی برای پوکی استخوان است.
- کاهش استقامت و ضعف عمومی: پوکی استخوان به خودی خود باعث ضعف عمومی نمیشود، اما پیامدهای آن (مانند درد مزمن یا ترس از زمین خوردن) میتواند باعث کاهش تحرک و ضعف عضلانی شود. در بازماندگان سرطان، گاهی تمایز بین ضعف ناشی از درمان و ضعف ناشی از مشکلات اسکلتی دشوار است. اما در هر صورت، ترکیب این عوامل میتواند چرخه معیوبی ایجاد کند: ضعف و کمتحرکی -> تشدید پوکی استخوان -> شکستگی یا درد -> کاهش تحرک بیشتر. بنابراین باید به هر دو جنبه توجه کرد.
- تأثیر روانی و کیفیت زندگی: نباید از جنبه روانی غافل شد. بسیاری از بیماران بیان میکنند که پس از سرطان، همیشه نگران سلامتی خود هستند. اضافه شدن نگرانی درباره شکننده بودن استخوانها و احتمال زمین خوردن و آسیب، میتواند اضطراب بیمار را بیشتر کند. برخی افراد به دلیل ترس از شکستگی، از فعالیتهای عادی خود (مثل ورزش سبک، گردش، حتی رانندگی) اجتناب میکنند. این انزوای ناشی از ترس، خود موجب افت کیفیت زندگی میشود. بنابراین تشخیص بهموقع پوکی استخوان و درمان آن، علاوه بر جنبه جسمی، از نظر روانی هم به بازمانده سرطان کمک میکند با اطمینان و آسودگی خاطر بیشتری به زندگی عادی برگردد.
نکته مهم این است که بیماران نباید منتظر بروز علائم بمانند. بهتر است پیشگیری و غربالگری را جدی بگیرید که در بخش بعدی درباره آن توضیح میدهیم. هرگونه درد استخوانی غیرعادی یا کاهش قد را به پزشک خود اطلاع دهید. پزشکان معمولاً از طریق تست سنجش تراکم استخوان (اسکن DEXA) میتوانند بهموقع متوجه کاهش تراکم شوند و اقدامات پیشگیرانه را آغاز کنند.
پیشگیری و حفظ سلامت استخوان پس از شیمیدرمانی
خبر خوب این است که پوکی استخوان پس از شیمیدرمانی قابل پیشگیری و مدیریت است. هرچند شما در طول درمان سرطان درگیر مبارزهای سخت بودهاید، اما میتوانید با به کار بستن چند راهکار و تغییر سبک زندگی، استخوانهای خود را حفظ کرده و حتی تقویت کنید. در ادامه مهمترین توصیههای متخصصان برای پیشگیری از پوکی استخوان در بیماران سرطانی را مرور میکنیم:
1. تغذیهی مناسب و دریافت کلسیم و ویتامین D کافی
کلسیم آجر building block استخوانهای ماست و ویتامین D به جذب بهتر کلسیم در بدن کمک میکند. بعد از شیمیدرمانی، توجه به رژیم غذایی غنی از این دو عنصر حیاتی است. منابع کلسیم شامل لبنیات (شیر، ماست، پنیر)، سبزیجات برگ سبز (مثل بروکلی و اسفناج)، بادام و ماهیهای کوچک استخواندار (مثل ماهی کیلکا یا ساردین) هستند. ویتامین D عمدتاً از طریق تابش نور خورشید بر پوست در بدن ساخته میشود و در غذاهایی مثل ماهیهای چرب (سالمون، تن)، جگر و زرده تخممرغ نیز یافت میشود.
بسیاری از بازماندگان سرطان به دلیل کاهش اشتها یا تغییرات رژیم غذایی طی درمان، دچار کمبود این دو ماده میشوند. مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه برای ارزیابی وضعیت تغذیهای شما ضروری است. ممکن است پزشک برایتان مکمل کلسیم و ویتامین D تجویز کند. دقت کنید که مصرف مکملها حتماً باید تحت نظر پزشک باشد، زیرا مصرف بیش از حد کلسیم یا برخی ویتامینها میتواند عوارض داشته باشد. به طور معمول توصیه میشود افراد میانسال حداقل ۱۰۰۰ تا ۱۲۰۰ میلیگرم کلسیم و ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ واحد بینالمللی ویتامین D در روز دریافت کنند، مگر اینکه پزشک مقدار دیگری را صلاح بداند.
2. فعالیت بدنی منظم و ورزشهای مناسب
بعد از پایان درمان سرطان، شاید مدتی طول بکشد تا توان سابق خود را بازیابید. با این حال، تحرک داشتن و ورزش منظم یکی از بهترین راهها برای تقویت استخوانها است. ورزشهای تحمل وزن (weight-bearing) مانند پیادهروی، دویدن آهسته، رقص یا تنیس، و ورزشهای مقاومتی (مانند تمرین با وزنه یا کشهای ورزشی) به استخوانها پیام میدهند که خود را تقویت کنند.
در واقع استخوان زمانی قویتر میشود که نیروی وزن یا مقاومت را تحمل کند؛ به زبان ساده “استخوان که بیکار بماند، تنبل و پوک میشود”! تحقیقات نشان داده ورزش منظم میتواند سرعت کاهش تراکم استخوان را کم کرده و حتی در برخی موارد اندکی افزایش تراکم ایجاد کند. برای یک بازمانده سرطان، ورزش فواید چندجانبه دارد: افزایش اشتها، بهبود خلقوخو، بازگشت قدرت عضلانی، بهتر شدن تعادل و نیز تقویت استخوانها.
چند نکته مهم در ورزش پس از شیمیدرمانی:
- حتماً با اجازه پزشک ورزش را شروع کنید. بسته به وضعیت قلبی، ریوی و عمومی بدن پس از درمان، ممکن است لازم باشد ابتدا آزمایشها یا ارزیابیهایی انجام شود. پزشک یا فیزیوتراپیست میتوانند بر اساس توان شما یک برنامه ورزش تدریجی پیشنهاد دهند.
- از شدت کم شروع کنید؛ حتی روزی ۱۵–۲۰ دقیقه پیادهروی آرام در ابتدا بسیار عالیست. به تدریج میتوانید زمان و شدت را افزایش دهید.
- تمرینات تقویتکننده عضلات کمر و ران به خصوص توصیه میشود، زیرا این عضلات حمایتکننده ستون مهرهها و لگن هستند و به حفظ تعادل کمک میکنند. ورزشهایی مثل Tai-Chi (تایچی) یا یوگا نیز در بهبود تعادل و جلوگیری از افتادن موثرند.
- اگر دچار نوروپاتی محیطی (عارضه گزگز یا بیحسی دست و پا ناشی از شیمیدرمانی) هستید که تعادل شما را مختل میکند، حتماً در محیط امنتر ورزش کنید (مثلاً در حضور همراه یا استفاده از تردمیل با دستگیره) تا خطر زمین خوردن کاهش یابد.
- استمرار مهم است؛ ورزش را جزئی از برنامه هفتگی خود قرار دهید. یک همراه (دوست، همسر یا گروههای ورزشی survivorship) میتواند به شما انگیزه بدهد. مثال: بیماری گزارش شده بود که به همراه همسرش یک برنامه پیادهروی و نرمش روزانه گذاشتند و هر دو متعهد شدند که انجامش دهند. این همراهی، هم به تقویت رابطه عاطفی کمک میکند و هم احتمال پایبندی به برنامه را بالا میبرد.
3. اجتناب از سیگار و الکل، داشتن سبک زندگی سالم
سیگار کشیدن و مصرف زیاد الکل هر دو دشمن سلامت استخوان هستند. نیکوتین و سایر مواد شیمیایی سیگار به طور مستقیم به سلولهای استخوانساز آسیب میرسانند و جریان خون استخوان را کاهش میدهند. الکل نیز با اختلال در تعادل کلسیم و ویتامین D و همچنین سمی بودن برای استئوبلاستها (سلولهای سازنده استخوان)، روند پوکی استخوان را تسریع میکند. تحقیقات نشان دادهاند مصرف بیش از حد الکل (بیش از ۲-۳ واحد در روز) و سابقه طولانی سیگار، هر دو با کاهش تراکم استخوان و افزایش خطر شکستگی همراهاند.
برای بازماندگان سرطان، ترک سیگار یک ضرورت دوچندان است چون نه تنها خطر عود برخی سرطانها را کم میکند بلکه از پوکی استخوان نیز جلوگیری میکند. اگر سیگاری هستید، از پزشک خود کمک بخواهید؛ امروزه روشهای موثری برای ترک سیگار وجود دارد (مشاوره، چسب نیکوتین، داروهای جایگزین). همینطور در مورد الکل، در صورت مصرف مرتب، حتماً با پزشک صحبت کنید تا راهنمایی کند چگونه میتوانید آن را کاهش داده یا قطع کنید. یک زندگی سالم شامل تغذیه متعادل، وزن مناسب، خواب کافی و مدیریت استرس نیز به طور غیرمستقیم به بهبود سلامت استخوانها کمک میکند.
4. پایش منظم و چکاپ تراکم استخوان
همانطور که پس از درمان سرطان به طور دورهای برای پیگیری وضعیت سرطان به پزشک مراجعه میکنید، پیگیری سلامت استخوانها نیز باید جزئی از مراقبتهای پس از سرطان باشد. پزشکان بر اساس عوامل خطر شما تصمیم میگیرند که آیا نیاز به انجام سنجش تراکم استخوان (دانسیتومتری یا DEXA) دارید یا خیر. به طور کلی در موارد زیر انجام سنجش تراکم استخوان در بازماندگان سرطان توصیه میشود:
- اگر در طول درمان دچار یائسگی زودرس شدهاید یا تخمدانها/بیضههای شما برداشته شدهاند.
- اگر طولانیمدت کورتون مصرف کردهاید (مثلاً در برخی پروتکلهای لنفوم یا میلوم).
- اگر شکستگی در اثر ضربه خفیف داشتهاید یا علائم بالینی مشکوک (کاهش قد، قوز پشتی) دارید.
- در زنانی که به خاطر سرطان پستان تحت درمانهای هورمونی (مهارکننده آروماتاز) هستند، معمولاً قبل از شروع درمان و سپس هر 1-2 سال یکبار تراکم استخوان ارزیابی میشود.
- مردان در مان یائسرطان پروستات با درمان محرومیت آندروژن نیز ممکن است نیاز به چکاپ منظم تراکم استخوان داشته باشند\.
پزشک با انجام این اسکنها، وضعیت استخوان شما را در قالب یک نمره (T-score یا Z-score) بیان میکند. اگر نتیجه نشاندهنده استئوپنی (کمبود نسبی تراکم) یا استئوپورز (پوکی جدی) باشد، اقدامات درمانی لازم را توصیه خواهد کرد. حتی اگر اسکن شما نرمال باشد، اما عوامل خطر بالایی داشته باشید، پزشک ممکن است جهت احتیاط توصیههای پیشگیرانه را زودتر شروع کند.
5. درمانهای دارویی (در صورت لزوم)
چنانچه پزشک تشخیص دهد که شما دچار پوکی استخوان شدهاید یا در معرض بالای شکستگی قرار دارید، ممکن است داروهای مخصوص پوکی استخوان را برایتان آغاز کند. داروهای بیسفسفونات (مانند آلندرونیت خوراکی هفتگی یا زولدرونیک اسید و پَمیدرونات و … تزریقی) خط اول درمان و پیشگیری از پیشرفت پوکی استخوان هستند. این داروها با مهار سلولهای استخوانخوار (استئوکلاستها) سرعت تخریب استخوان را کم میکنند و به استخوانها فرصت بازسازی میدهند.
در بازماندگان سرطان، بیسفسفوناتها دو فایده دارند: هم تراکم استخوان را افزایش میدهند و هم در سرطانهای خاص (مثل پستان و پروستات) شواهدی وجود دارد که ممکن است خطر متاستاز استخوانی را نیز کاهش دهند. برای مثال، در یک بیمار مبتلا به سرطان پروستات که به خاطر درمان هورمونی دچار کاهش تراکم استخوان شده بود، تزریق زولدرونیک اسید هر ۳ ماه توانست روند کاهش استخوان را متوقف کرده و حتی ۱.۴٪ تراکم استخوان ران او را افزایش دهد.
پزشک شما بسته به شدت پوکی استخوان و وضعیت سلامت کلی، ممکن است به جای نسخه خوراکی، بیسفسفونات تزریقی را انتخاب کند چرا که اثر قویتر و عدم نیاز به مصرف هفتگی دارد (اما به صورت تزریق وریدی هر ۳ تا ۶ ماه).
داروی دیگری که امروزه زیاد استفاده میشود دنوزوماب (Denosumab) است؛ یک آنتیبادی که آن هم با مهار مسیر تخریب استخوان، تراکم استخوان را بالا میبرد. دنوزوماب به صورت تزریق زیرجلدی هر ۶ ماه یکبار تجویز میشود و پژوهشها نشان داده در بیماران سرطانی با پوکی استخوان بسیار موثر است. در بسیاری از مراکز انکولوژی، دنوزوماب به دلیل راحتی مصرف، جایگزین بیسفسفوناتهای تزریقی شده است.
علاوه بر اینها، در موارد خاص و شدید ممکن است داروهای دیگری مانند تریپاراتاید (هورمون پاراتیروئید صناعی که تشکیل استخوان را تحریک میکند) یا ترکیبات جدیدتر توصیه شوند که معمولاً برای موارد استئوپورز بسیار شدید یا مواردی که به درمانهای رایج پاسخ نمیدهند، به کار میروند. البته استفاده از این داروها در بیماران سرطانی باید با احتیاط و تحت نظر متخصص صورت گیرد.
🔔 نکته مهم: هر دارویی عوارض خودش را دارد. مثلاً بیسفسفوناتها ممکن است باعث سوزش معده (در فرم خوراکی) یا به ندرت عارضه نادری چون نکروز فک شوند؛ دنوزومب ممکن است سطح کلسیم خون را بیش از حد پایین بیندازد یا در قطع ناگهانی منجر به افت سریع تراکم شود. بنابراین تصمیم برای شروع داروی پوکی استخوان باید فردبهفرد گرفته شود. اگر پزشک چنین داروهایی را پیشنهاد کرد، حتماً درباره مزایا و معایب آن بپرسید و طبق برنامه منظم مراجعات بعدی (مثلاً سالانه برای بررسی تراکم استخوان و آزمایشهای مربوطه) اقدام کنید.
6. مراقبت از محیط زندگی و پیشگیری از زمین خوردن
از آنجا که بزرگترین خطر در پوکی استخوان، شکستگی ناشی از افتادن است، یکی از جنبههای مهم پیشگیری، ایمنسازی محیط زندگی است. بازماندگان سرطانی که ممکن است کمی ضعف عضلانی یا مشکلات تعادلی داشته باشند، باید دقت بیشتری به این موضوع داشته باشند. چند توصیه ساده:
- در منزل فرشها و موکتها را طوری محکم کنید که لبههایشان باعث گیر کردن پا نشود. سیمهای برق یا اشیای ریز را از مسیر رفتوآمد جمع کنید.
- نور کافی در راهروها و پلهها فراهم کنید تا در شب دید مناسب داشته باشید.
- از کفشهای راحت و غیرلغزنده استفاده کنید، حتی در خانه دمپایی مناسب بپوشید.
- اگر پزشک توصیه کرده، عصا یا واکر را در دورههایی که تعادلتان خوب نیست به کار ببرید. استفاده کوتاهمدت از این وسایل بسیار بهتر از ریسک شکستگی لگن است.
- مرتباً بینایی خود را چک کنید؛ ضعف بینایی میتواند خطر زمین خوردن را افزایش دهد.
همچنین اگر دارویی مصرف میکنید که خوابآلودگی یا سرگیجه میدهد (مثل مسکنهای قوی یا برخی داروهای ضدتهوع)، در ساعات پس از مصرف آن بیشتر احتیاط کنید. ممکن است بهتر باشد زمان مصرف دارو را طوری تنظیم کنید که تداخل با فعالیتهای روزانه نداشته باشد.
با بهکارگیری این اقدامات، احتمال بروز شکستگیهای ناگهانی را میتوان کاهش داد و زندگی ایمنتر و فعالتری پس از سرطان داشت.
کلام آخر
در پایان، به خاطر داشته باشید که شما مسیری بسیار دشوار – مبارزه با سرطان – را پشت سر گذاشتهاید و پیروز شدهاید. اگر چه پوکی استخوان پس از شیمیدرمانی ممکن است چالشی اضافی به نظر برسد، اما با آگاهی و اقدامات بهموقع میتوان آن را کنترل کرد. استخوانهای شما هم مانند باقی بدن نیاز به توجه و مراقبت دارند. با داشتن یک سبک زندگی سالم، تغذیهی مناسب، ورزش و در صورت لزوم درمان دارویی، میتوانید استخوانهایتان را قوی نگه دارید و از بسیاری از شکستگیها پیشگیری کنید.
اجازه ندهید ترس از پوکی استخوان شما را از ادامه زندگی فعال و پربار بازدارد. همانطور که پزشکان میگویند، پوکی استخوان قابل مدیریت است و بسیاری از شکستگیها قابل پیشگیری هستند – کافیست که شما گامهای لازم را بردارید.
بدن شما در طول مبارزه با سرطان قدرت و مقاومت بسیاری نشان داده است. اکنون زمان آن است که با کمی توجه و مراقبت اضافی، از این بدن قوی مراقبت کنید تا سالهای سال با سلامت و نشاط در کنار عزیزانتان زندگی کنید. اگر سوال یا تجربهای در زمینه پوکی استخوان پس از شیمیدرمانی دارید، خوشحال میشویم که در قسمت دیدگاهها با ما و دیگر خوانندگان به اشتراک بگذارید. سلامت استخوانهای شما، پایهای برای آیندهی روشنتر پس از سرطان است – پس از همین امروز به فکرشان باشید!
