مراقبت‌های دهان و دندان در رادیوتراپی سر و گردن: پیشگیری از عوارض و ارتقای کیفیت زندگی

شنیدن نام سرطان سر و گردن و نیاز به رادیوتراپی، بی‌شک با موجی از نگرانی و سؤالات متعدد همراه است. برای بسیاری از بیماران، علاوه بر خودِ بیماری، ترس از تغییراتی که ممکن است در توانایی غذا خوردن، صحبت کردن و حتی لبخند زدن ایجاد شود، دلهره‌آور است. این نگرانی‌ها کاملاً طبیعی و قابل‌درک هستند؛ اما علم انکولوژی امروز، تنها بر از بین بردن تومور تمرکز ندارد، بلکه حفظ کیفیت زندگی شما در طول درمان و پس از آن، اولویتی هم‌تراز با درمانِ خود بیماری است.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این مسیر، مدیریت عوارض دهانی رادیوتراپی سر و گردن است. تابش اشعه، با وجود تمام دقتی که در تکنولوژی‌های نوین وجود دارد، می‌تواند تغییراتی در بافت‌های حساس دهان، غدد بزاقی و استخوان فک ایجاد کند. با این حال، نکته‌ی امیدبخش این است که شما در برابر این عوارض بی‌دفاع نیستید. با شناخت زودهنگام، آمادگی پیش از درمان و داشتن یک برنامه‌ی مراقبتیِ علمی، می‌توان از بسیاری از این آسیب‌ها پیشگیری کرد یا آن‌ها را به حداقل رساند.

هدف ما در این مقاله، توانمندسازی شما با اطلاعات دقیق و کاربردی است. ما در کنار شما هستیم تا نشان دهیم چگونه با اقدامات بالینیِ صحیح و همراهیِ یک تیم متخصص، می‌توانید کنترل سلامت دهان و دندان خود را در دست بگیرید و این مرحله از درمان را با آرامش و اطمینان بیشتری سپری کنید.

پاسخ کوتاه

عوارض دهانی رادیوتراپی سر و گردن، مانند خشکی دهان و التهاب مخاط، واکنش‌های بالینیِ قابل‌کنترلی هستند که با مداخلات زودهنگام مدیریت می‌شوند. انجام معاینات دقیق دندانپزشکی و رادیوگرافی پیش از شروع درمان، برای پیشگیری از عفونت‌ها و آسیب‌های جدیِ استخوانی (نکروز) کاملاً حیاتی است. با رعایت یک پروتکل منظم مراقبتی در منزل و ویزیت‌های دوره‌ای توسط تیم درمان، می‌توان عملکرد طبیعی دهان، تغذیه و تکلم را به بهترین شکل حفظ کرد.

مهم‌ترین نکات

• ارزیابی پیش از درمان: انجام رادیوگرافی پانورامیک پیش از شروع رادیوتراپی برای بررسی سلامت فک و دندان‌ها الزامی است.
• پایش مداوم: مراجعه به دندانپزشکِ آشنا به شرایط انکولوژی، هر ۳ تا ۴ ماه در طول درمان ضروری است.
• خطر نکروز استخوانی: کشیدن دندان در طول یا پس از رادیوتراپی خطرناک است؛ تمام مداخلات جراحی دندان باید قبل از شروع اشعه‌درمانی انجام شود.
• مدیریت نوین عوارض: تحقیقات نشان داده‌اند که روش‌های مکملی مانند طب سوزنیِ بالینی می‌توانند به کاهش چشمگیر خشکی دهان کمک کنند.

عوارض دهانی رادیوتراپی سر و گردن چیست؟

پرتودرمانی با آسیب‌رساندن به DNA سلول‌های سرطانی به کنترل یا ازبین‌بردن آن‌ها کمک می‌کند. با وجود پیشرفت تکنیک‌های درمانی، بافت‌های سالم نزدیک تومور نیز ممکن است مقداری اشعه دریافت کنند.

مخاط دهان، غدد بزاقی، عضلات مرتبط با جویدن و بلع، دندان‌ها و استخوان فک از ساختارهایی هستند که بسته به میدان تابش ممکن است تحت تأثیر قرار گیرند.

مهم‌ترین عوارض دهانی عبارت‌اند از:

• خشکی دهان و کاهش بزاق
• التهاب و زخم مخاط دهان و گلو
• درد هنگام غذا خوردن یا بلع
• تغییر یا کاهش حس چشایی
• افزایش احتمال پوسیدگی دندان
• عفونت‌های دهانی، از جمله برفک
• دشواری بازکردن دهان یا تریسموس
• مشکلات جویدن و بلع
• آسیب استخوان فک یا استئورادیونکروز در برخی بیماران

همه این عوارض در تمام بیماران ایجاد نمی‌شوند. محل تابش و میزان دوز دریافتی بافت‌های سالم نقش مهمی در نوع و شدت مشکلات دارند.

چرا معاینه دندانپزشکی پیش از رادیوتراپی ضروری است؟

یکی از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه، بررسی وضعیت دهان و دندان پیش از آغاز پرتودرمانی سر و گردن است؛ به‌ویژه زمانی که دندان‌ها، غدد بزاقی یا استخوان فک در محدوده تابش قرار می‌گیرند.

دندانپزشک آشنا با مراقبت‌های بیماران مبتلا به سرطان می‌تواند پوسیدگی‌ها، عفونت‌های فعال، بیماری لثه، دندان‌های با پیش‌آگهی ضعیف و مشکلات پروتزهای دندانی را بررسی کند.

هدف از این ارزیابی، کاهش احتمال بروز مشکلاتی است که ممکن است در طول درمان یا پس از آن به مداخله دندانپزشکی پیچیده نیاز پیدا کنند.

آیا رادیوگرافی پانورامیک برای همه بیماران لازم است؟

خیر. تصویربرداری دندانپزشکی براساس معاینه، سابقه درمان، وضعیت دندان‌ها و محدوده پرتودرمانی انتخاب می‌شود.

در برخی بیماران ممکن است رادیوگرافی پانورامیک، تصاویر داخل دهانی یا بررسی‌های تکمیلی لازم باشد. بنابراین نباید یک روش تصویربرداری را برای همه بیماران الزام مطلق دانست.

آیا باید تمام دندان‌های مشکل‌دار پیش از رادیوتراپی کشیده شوند؟

خیر. بسیاری از مشکلات دندان با ترمیم، درمان ریشه یا سایر روش‌های محافظه‌کارانه قابل درمان هستند.

کشیدن دندان زمانی مطرح می‌شود که دندان از نظر دندانپزشکی قابل نگهداری نباشد یا خطر عفونت و عوارض آینده آن بالا باشد؛ به‌خصوص اگر در بخشی از فک قرار گرفته باشد که دوز قابل‌توجهی از اشعه دریافت می‌کند.

تصمیم درباره کشیدن دندان باید با هماهنگی متخصص پرتودرمانی و دندانپزشک انجام شود.

اگر کشیدن دندان ضروری باشد، بهتر است در صورت امکان زمان کافی برای ترمیم بافت پیش از شروع پرتودرمانی در نظر گرفته شود. در بسیاری از شرایط حدود ۱۰ تا ۱۴ روز یا بیشتر مطرح می‌شود، اما زمان مناسب به وضعیت ترمیم، نوع مداخله و فوریت شروع درمان سرطان بستگی دارد.

درمان ضروری سرطان نباید بدون هماهنگی تیم پزشکی صرفاً به دلیل اقدامات دندانپزشکی به‌طور ناموجه به تأخیر بیفتد.

خشکی دهان بعد از رادیوتراپی سر و گردن

خشکی دهان یا Xerostomia از عوارض شناخته‌شده پرتودرمانی سر و گردن است.

غدد بزاقی نسبت به اشعه حساس هستند و آسیب به آن‌ها ممکن است میزان یا کیفیت بزاق را تغییر دهد.

بزاق فقط برای مرطوب نگه‌داشتن دهان نیست؛ بلکه به بلع، صحبت‌کردن، کنترل میکروب‌های دهان و محافظت از مینای دندان کمک می‌کند.

علائم خشکی دهان

• احساس چسبندگی یا خشکی داخل دهان
• نیاز مکرر به نوشیدن آب
• دشواری در بلع غذاهای خشک
• مشکل در صحبت‌کردن طولانی
• خشکی لب‌ها و زبان
• افزایش احتمال پوسیدگی دندان
• ناراحتی هنگام استفاده از دندان مصنوعی

برای کاهش خشکی دهان چه کنیم؟

۱. نوشیدن آب در دفعات کوچک

نوشیدن جرعه‌های کوچک آب در طول روز می‌تواند به کاهش احساس خشکی کمک کند؛ البته در بیمارانی که محدودیت مصرف مایعات دارند، مقدار آن باید با پزشک هماهنگ شود.

۲. استفاده از فرآورده‌های مرطوب‌کننده دهان

بزاق مصنوعی، ژل‌های مرطوب‌کننده و فرآورده‌های مخصوص خشکی دهان ممکن است علائم را تسکین دهند.

۳. تحریک ترشح بزاق در صورت باقی‌ماندن عملکرد غدد

آدامس یا آب‌نبات بدون قند ممکن است در بعضی بیماران مفید باشد. بهتر است از فرآورده‌های اسیدی که می‌توانند موجب تحریک مخاط یا فرسایش دندان شوند پرهیز شود.

۴. داروهای محرک بزاق

داروهایی مانند پیلوکارپین یا سویملین در بعضی بیماران قابل استفاده هستند، اما برای همه مناسب نیستند و ممکن است عوارض یا موارد منع مصرف داشته باشند.

۵. مراقبت ویژه از دندان‌ها

کاهش بزاق خطر پوسیدگی را افزایش می‌دهد؛ بنابراین استفاده منظم از فلوراید طبق دستور دندانپزشک اهمیت ویژه‌ای دارد.

آیا خشکی دهان پس از رادیوتراپی دائمی است؟

نه همیشه.

در بعضی بیماران عملکرد غدد بزاقی طی ماه‌ها یا سال‌های بعد تا حدی بهبود پیدا می‌کند. بااین‌حال، اگر غدد بزاقی دوز بالایی دریافت کرده باشند، خشکی دهان ممکن است طولانی‌مدت یا پایدار باشد.

تکنیک‌های پرتودرمانی که دوز دریافتی غدد بزاقی را در شرایط مناسب کاهش می‌دهند، می‌توانند به کاهش خطر این عارضه کمک کنند؛ اما پیشگیری کامل را تضمین نمی‌کنند.

التهاب و زخم دهان ناشی از رادیوتراپی (موکوزیت)

موکوزیت دهانی یا Oral Mucositis به التهاب و آسیب مخاط دهان و گلو در اثر درمان سرطان گفته می‌شود.

این عارضه ممکن است با قرمزی، سوزش، درد و ایجاد زخم همراه باشد.

در پرتودرمانی سر و گردن، به‌خصوص زمانی که شیمی‌درمانی هم‌زمان انجام می‌شود، احتمال موکوزیت شدیدتر می‌تواند افزایش پیدا کند.

موکوزیت چه زمانی شروع می‌شود؟

علائم معمولاً پس از شروع دوره پرتودرمانی و طی هفته‌های نخست ظاهر می‌شوند و ممکن است با ادامه درمان شدت پیدا کنند.

در بسیاری از بیماران، التهاب حاد پس از پایان درمان به‌تدریج بهبود می‌یابد؛ اما زمان بهبود به شدت آسیب، درمان‌های هم‌زمان و شرایط بیمار بستگی دارد.

چگونه درد و زخم دهان را کنترل کنیم؟

• استفاده از مسواک نرم و رعایت بهداشت ملایم دهان
• شست‌وشوی دهان با محلول‌های غیرتحریک‌کننده طبق توصیه تیم درمان
• مصرف غذاهای نرم و مرطوب
• پرهیز از غذاهای بسیار داغ، تند یا اسیدی در صورت ایجاد سوزش
• استفاده از داروهای ضد درد تجویزشده
• بررسی و درمان عفونت‌های همراه در صورت وجود
• دریافت حمایت تغذیه‌ای در صورت کاهش دریافت غذا و مایعات

در برخی مراکز، روش‌هایی مانند فوتوبیومدولاسیون یا لیزر کم‌توان با پروتکل‌های مشخص برای پیشگیری یا کاهش شدت موکوزیت استفاده می‌شوند. مناسب‌بودن این روش‌ها به شرایط بیمار، امکانات مرکز و دستورالعمل‌های تخصصی بستگی دارد.

آیا دهان‌شویه جادویی موکوزیت را درمان می‌کند؟

اصطلاح Magic Mouthwash به ترکیب‌های دارویی متفاوتی اشاره دارد که ممکن است برای تسکین بعضی علائم تجویز شوند.

بااین‌حال، ترکیب استاندارد و واحدی با اثربخشی قطعی برای همه بیماران وجود ندارد و شواهد اثربخشی فرآورده‌های مختلف یکسان نیست.

بنابراین نباید این دهان‌شویه‌ها را درمان قطعی موکوزیت دانست یا بدون نسخه از ترکیب‌های خانگی دارویی استفاده کرد.

تغییر حس چشایی بعد از رادیوتراپی

برخی بیماران در طول پرتودرمانی متوجه می‌شوند که غذاها طعم همیشگی خود را ندارند.

ممکن است:

• مزه غذاها کمتر احساس شود؛
• طعم فلزی یا ناخوشایند ایجاد شود؛
• بعضی غذاهای موردعلاقه دیگر قابل‌تحمل نباشند؛
• یا اشتها کاهش پیدا کند.

این تغییرات می‌توانند تحت تأثیر آسیب به ساختارهای مرتبط با چشایی، تغییر بزاق و التهاب مخاط ایجاد شوند.

در بسیاری از بیماران حس چشایی به‌تدریج بهتر می‌شود، اما گاهی بهبود کامل نیست.

برای مدیریت این مشکل، بهتر است غذاهای قابل‌تحمل با بافت مناسب انتخاب شوند و در صورت کاهش وزن یا دریافت ناکافی مواد مغذی، متخصص تغذیه در برنامه مراقبت مشارکت کند.

پوسیدگی دندان پس از رادیوتراپی

پوسیدگی دندان پس از پرتودرمانی سر و گردن یکی از عوارض مهم و گاهی طولانی‌مدت است.

کاهش ترشح بزاق، تغییر محیط دهان، دشواری رعایت بهداشت و تغییر الگوی غذایی می‌توانند احتمال پوسیدگی را افزایش دهند.

در بعضی بیماران پوسیدگی‌ها ممکن است سریع‌تر از حالت معمول پیشرفت کنند.

چگونه از پوسیدگی جلوگیری کنیم؟

• مسواک‌زدن منظم با خمیردندان حاوی فلوراید
• استفاده از فلوراید موضعی با غلظت و روش تجویزشده توسط دندانپزشک
• محدودکردن دفعات مصرف مواد قندی
• کنترل خشکی دهان
• بررسی منظم دندان‌ها
• درمان زودهنگام پوسیدگی‌های جدید

برای برخی بیماران، دندانپزشک ممکن است خمیردندان فلوراید با غلظت بالا یا قالب اختصاصی فلوراید تجویز کند.

استفاده از این محصولات باید مطابق نسخه باشد و جایگزین مسواک‌زدن یا معاینه دوره‌ای نیست.

عفونت قارچی دهان پس از رادیوتراپی

خشکی دهان، التهاب مخاط و بعضی داروها می‌توانند زمینه بروز عفونت قارچی دهان یا کاندیدیازیس را فراهم کنند.

علائم احتمالی شامل:

• لکه‌ها یا پلاک‌های سفید داخل دهان
• قرمزی و سوزش مخاط
• درد هنگام خوردن غذا
• تغییر حس چشایی
• یا ترک و التهاب گوشه لب‌ها

هستند.

البته هر لکه سفید در دهان به معنی برفک نیست.

اگر چنین علائمی ایجاد شد، پزشک یا دندانپزشک باید دهان را بررسی کند و در صورت تأیید عفونت، درمان ضدقارچ مناسب تجویز شود.

مصرف خودسرانه داروهای ضدقارچ توصیه نمی‌شود.

دشواری بلع پس از پرتودرمانی

رادیوتراپی سر و گردن ممکن است بلع را به دلایلی مانند التهاب مخاط، درد، خشکی دهان، تورم یا تغییرات دیررس عضلات و بافت‌ها دشوار کند.

گاهی بیمار هنگام خوردن غذا سرفه می‌کند، احساس گیرکردن غذا دارد یا نمی‌تواند مقدار کافی غذا و مایعات مصرف کند.

این علائم باید به تیم درمان گزارش شوند.

در برخی بیماران ارزیابی توسط گفتاردرمانگر یا متخصص اختلال بلع لازم است.

تمرین‌های اختصاصی بلع و توصیه‌های تغذیه‌ای باید متناسب با وضعیت بیمار تجویز شوند. تغییر خودسرانه قوام مایعات یا انجام تمرین‌های نامناسب ممکن است ایمن نباشد.

اگر بیمار هنگام نوشیدن مایعات دچار خفگی یا سرفه مکرر می‌شود، لازم است از نظر اختلال بلع و احتمال ورود مواد به راه هوایی ارزیابی شود.

محدودیت بازکردن دهان یا تریسموس

تریسموس به کاهش توانایی بازکردن دهان گفته می‌شود.

این مشکل ممکن است به دلیل درگیری عضلات جویدن، مفصل فک یا تغییرات بافتی پس از درمان ایجاد شود.

تریسموس می‌تواند مسواک‌زدن، غذا خوردن، صحبت‌کردن و انجام درمان‌های دندانپزشکی را دشوار کند.

در بیماران در معرض خطر، تیم درمان ممکن است تمرین‌های اختصاصی فک یا استفاده از وسایل توان‌بخشی را توصیه کند.

بهتر است این تمرین‌ها زیر نظر متخصص انجام شوند؛ زیرا فشار بیش‌ازحد یا تمرین نامناسب ممکن است باعث درد و آسیب شود.

نکروز استخوان فک بعد از رادیوتراپی چیست؟

استئورادیونکروز یا Osteoradionecrosis که به اختصار ORN نامیده می‌شود، یکی از عوارض مهم اما غیرهمگانی پرتودرمانی ناحیه فک است.

در این وضعیت، استخوانی که قبلاً اشعه دریافت کرده ممکن است دچار اختلال در ترمیم و آسیب پایدار شود.

خطر این عارضه به عواملی مانند دوز دریافتی استخوان، محل تابش، وضعیت دهان و دندان، مصرف دخانیات و برخی مداخلات دندانپزشکی بستگی دارد.

علائم احتمالی نکروز استخوان فک

• درد یا تورم مداوم فک
• نمایان‌شدن استخوان داخل دهان
• زخمی که بهبود پیدا نمی‌کند
• ترشح یا عفونت مکرر
• لق‌شدن دندان
• دشواری بازکردن دهان
• و در موارد شدید، مشکلات ساختاری استخوان

این علائم لزوماً به معنی ORN نیستند، اما باید بررسی شوند.

آیا کشیدن دندان بعد از رادیوتراپی ممنوع است؟

خیر؛ ممنوعیت مطلق وجود ندارد.

بااین‌حال، کشیدن دندان در ناحیه‌ای از فک که دوز قابل‌توجهی از اشعه دریافت کرده است ممکن است خطر استئورادیونکروز را افزایش دهد.

به همین دلیل، بهتر است تا حد امکان دندان با روش‌های محافظه‌کارانه حفظ شود و اگر کشیدن دندان ضروری بود، تصمیم‌گیری با همکاری دندانپزشک آشنا به بیماران پرتودرمانی و تیم انکولوژی انجام شود.

اگر سابقه پرتودرمانی سر و گردن دارید، حتی سال‌ها پس از درمان، پیش از کشیدن دندان یا جراحی فک حتماً این موضوع را به دندانپزشک اطلاع دهید.

آیا اکسیژن پرفشار از نکروز استخوان فک جلوگیری می‌کند؟

اکسیژن پرفشار یا HBOT در گذشته برای بعضی بیماران مطرح بوده است؛ اما شواهد فعلی از استفاده روتین آن برای پیشگیری یا درمان همه موارد استئورادیونکروز پشتیبانی نمی‌کنند.

درمان باید براساس شدت بیماری و ارزیابی تیم تخصصی انجام شود و ممکن است شامل مراقبت محافظه‌کارانه، کنترل عفونت یا مداخلات جراحی در شرایط منتخب باشد.

آیا طب سوزنی برای خشکی دهان مؤثر است؟

برخی مطالعات بالینی نشان داده‌اند طب سوزنی ممکن است در بعضی بیماران به بهبود علائم خشکی دهان ناشی از پرتودرمانی کمک کند.

بااین‌حال، نتایج پژوهش‌ها یکسان نیستند و میزان اثر، پایداری نتیجه و مناسب‌بودن آن برای هر بیمار هنوز محدودیت‌هایی دارد.

بنابراین طب سوزنی را نباید جایگزین مراقبت‌های استاندارد، فلوراید، فرآورده‌های مرطوب‌کننده یا درمان‌های تجویزشده دانست.

اگر قصد استفاده از آن را دارید، ابتدا با تیم انکولوژی مشورت کنید و فقط به فرد دارای صلاحیت حرفه‌ای مراجعه کنید؛ به‌خصوص اگر پلاکت پایین، ضعف سیستم ایمنی یا مشکلات خونریزی دارید.

برنامه روزانه مراقبت از دهان در طول رادیوتراپی

داشتن یک برنامه ساده و قابل‌اجرا می‌تواند به حفظ بهداشت دهان و کاهش ناراحتی کمک کند.

صبح

• دهان را از نظر زخم، لکه‌های سفید، خونریزی یا تغییرات غیرمعمول بررسی کنید.
• با مسواک بسیار نرم و خمیردندان حاوی فلوراید مسواک بزنید.
• اگر دندانپزشک فرآورده فلوراید ویژه تجویز کرده است، طبق دستور استفاده کنید.
• در صورت خشکی دهان از فرآورده مرطوب‌کننده مناسب استفاده کنید.

در طول روز

• در صورت مجازبودن، جرعه‌جرعه آب بنوشید.
• دهان را طبق برنامه توصیه‌شده با محلول ملایم شست‌وشو دهید.
• غذاهای نرم، مرطوب و با دمای قابل‌تحمل انتخاب کنید.
• از دخانیات، الکل و مواد تحریک‌کننده مخاط پرهیز کنید.
• در صورت ایجاد درد یا مشکل بلع، تیم درمان را مطلع کنید.

شب

• دندان‌ها را با ملایمت تمیز کنید.
• از فلوراید تجویزشده طبق دستور استفاده کنید.
• در صورت خشکی شدید شبانه، از ژل مرطوب‌کننده مناسب کمک بگیرید.
• وضعیت زخم‌ها و توانایی خوردن و نوشیدن را بررسی کنید.

محلول آب نمک و جوش شیرین برای شست‌وشوی دهان

شست‌وشوی ملایم دهان با محلول آب نمک و جوش شیرین ممکن است به پاکیزگی دهان و کاهش تحریک کمک کند.

یکی از دستورهای رایج مراقبتی، حل‌کردن مقدار کمی نمک و جوش شیرین در آب سالم است؛ اما مقدار دقیق و دفعات مصرف باید با توصیه مرکز درمانی هماهنگ باشد.

برای مثال، بعضی برنامه‌های مراقبتی از حدود یک‌چهارم قاشق چای‌خوری نمک و یک‌چهارم قاشق چای‌خوری جوش شیرین در یک لیوان آب استفاده می‌کنند.

محلول باید تازه و با آب سالم تهیه شود، به‌آرامی در دهان چرخانده و بیرون ریخته شود.

اگر شست‌وشو موجب سوزش یا ناراحتی می‌شود، درباره تغییر ترکیب یا استفاده از محلول جایگزین با تیم درمان صحبت کنید.

این محلول جایگزین درمان دارویی عفونت، مسواک‌زدن یا فلوراید نیست.

هنگام رادیوتراپی چه غذاهایی مناسب‌تر هستند؟

انتخاب غذا به میزان خشکی دهان، درد، وضعیت بلع و نیازهای تغذیه‌ای بیمار بستگی دارد.

در بسیاری از بیماران غذاهای نرم و مرطوب بهتر تحمل می‌شوند؛ مانند:

• سوپ و غذاهای نرم با دمای ملایم
• پوره سیب‌زمینی یا سبزیجات
• تخم‌مرغ نرم
• غذاهای پخته و مرطوب
• ماست در صورت تحمل
• و مکمل‌های تغذیه‌ای در صورت تجویز

اگر مخاط دهان ملتهب است، غذاهای تند، اسیدی، زبر یا بسیار داغ ممکن است باعث سوزش شوند.

در بیماران دچار اختلال بلع، انتخاب بافت غذا و غلظت مایعات باید با نظر متخصص انجام شود.

کاهش وزن قابل‌توجه یا ناتوانی در دریافت غذا و مایعات نیازمند ارزیابی زودهنگام است.

چه زمانی باید فوراً به تیم درمان اطلاع دهیم؟

برخی علائم نیازمند بررسی سریع هستند.

در همان روز با تیم درمان تماس بگیرید اگر:

• درد دهان مانع نوشیدن مایعات شده است.
• زخم‌ها به‌سرعت شدیدتر می‌شوند.
• لکه‌های سفید، قرمزی شدید یا علائم عفونت ایجاد شده‌اند.
• خونریزی غیرمعمول دارید.
• تورم یا درد جدید فک ایجاد شده است.
• دندان ناگهان لق شده است.
• کاهش واضح دریافت غذا یا وزن رخ داده است.
• سرفه یا خفگی هنگام بلع ایجاد شده است.

اگر تب ۳۸ درجه یا بالاتر دارید، به‌خصوص هنگام شیمی‌درمانی یا ضعف سیستم ایمنی، فوراً با تیم درمان تماس بگیرید.

در صورت تنگی نفس، ناتوانی در بلع بزاق، خونریزی شدید، علائم کم‌آبی شدید یا مشکل حاد تنفسی، ارزیابی اورژانسی لازم است.

مراقبت‌های دهان و دندان پس از پایان رادیوتراپی

پایان جلسات پرتودرمانی به معنی پایان مراقبت از دهان نیست.

برخی عوارض در هفته‌های نخست پس از درمان ادامه دارند و برخی دیگر ممکن است دیرتر ظاهر شوند.

پیگیری بلندمدت به‌خصوص برای خشکی دهان، پوسیدگی دندان، تریسموس و آسیب استخوان فک اهمیت دارد.

هر چند وقت یک‌بار باید به دندانپزشک مراجعه کرد؟

فاصله معاینات دندانپزشکی به میزان خطر پوسیدگی، خشکی دهان، وضعیت دندان‌ها و دوز دریافتی فک بستگی دارد.

برای بسیاری از بیماران پرخطر، معاینه دندانپزشکی حدود هر سه تا شش ماه ممکن است مناسب باشد؛ اما این زمان‌بندی باید فردی تعیین شود.

ویزیت‌های دندانپزشکی با برنامه پیگیری سرطان توسط متخصص گوش‌وحلق‌وبینی یا انکولوژیست یکسان نیستند.

معاینات مربوط به بررسی عود سرطان، برنامه جداگانه‌ای دارند که براساس نوع و مرحله بیماری تنظیم می‌شود.

آیا خطر آسیب فک بعد از چند سال از بین می‌رود؟

لزوماً خیر.

در بعضی بیماران، خطر استئورادیونکروز پس از پرتودرمانی ناحیه فک برای سال‌ها باقی می‌ماند.

به همین دلیل اطلاع‌دادن سابقه پرتودرمانی به دندانپزشک، حتی مدت‌ها پس از درمان، اهمیت دارد.

جدول مراقبت از دهان و دندان در مراحل مختلف رادیوتراپی

زمان	اقدام مهم	هدف
پیش از درمان	معاینه دندانپزشکی و تصویربرداری در صورت نیاز	شناسایی و درمان مشکلات پرخطر
پیش از درمان	تصمیم‌گیری درباره دندان‌های غیرقابل نگهداری	کاهش نیاز به جراحی دندان پس از تابش
حین درمان	مسواک نرم، فلوراید و شست‌وشوی ملایم	حفظ بهداشت و کاهش خطر پوسیدگی
حین درمان	بررسی درد، زخم، خشکی دهان و بلع	تشخیص زودهنگام عوارض
پس از درمان	معاینات دوره‌ای دندانپزشکی	کنترل عوارض دیررس
بلندمدت	اطلاع سابقه پرتودرمانی پیش از جراحی فک و دندان	کاهش خطر آسیب استخوان فک

کلام آخر

عوارض دهانی رادیوتراپی سر و گردن ممکن است بر غذا خوردن، صحبت‌کردن، سلامت دندان‌ها و کیفیت زندگی تأثیر بگذارند؛ اما شدت و ماندگاری آن‌ها در همه بیماران یکسان نیست.

ارزیابی دندانپزشکی پیش از درمان، مراقبت منظم از دهان، استفاده صحیح از فلوراید، مدیریت خشکی دهان، درمان زودهنگام موکوزیت و پیگیری بلندمدت می‌توانند به کاهش مشکلات و حفظ عملکرد دهان کمک کنند.

اگر قرار است پرتودرمانی سر و گردن انجام دهید، پیش از شروع درمان درباره وضعیت دندان‌ها، دوز احتمالی دریافتی غدد بزاقی و استخوان فک، برنامه پیشگیری از پوسیدگی و نحوه مدیریت عوارض با تیم درمان صحبت کنید.

در صورت بروز درد شدید، مشکل بلع، عفونت یا تغییرات غیرمعمول فک و دندان، منتظر پایان جلسات پرتودرمانی نمانید و موضوع را با پزشک خود مطرح کنید.

تیم درمانی دکتر پیام آزاده می‌تواند براساس نوع سرطان و برنامه پرتودرمانی، درباره خطر عوارض دهانی و اقدامات مراقبتی موردنیاز راهنمایی تخصصی ارائه دهد.