«طول عمر بعد از درمان سرطان» یکی از مهمترین پرسشهایی است که بیماران مبتلا به سرطان و خانوادههای آنان پس از پایان مراحل درمانی دارند. خوشبختانه امروزه با پیشرفتهای چشمگیر در تشخیص زودهنگام و روشهای درمانی نوین، شمار کسانی که سالها یا حتی دههها پس از درمان سرطان به زندگی ادامه میدهند به طور قابلتوجهی افزایش یافته است.
بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، در سال ۲۰۲۲ بیش از ۵۳٫۵ میلیون نفر در جهان در فاصله ۵ سال پس از تشخیص سرطان زنده بودهاند. این آمار امیدبخش نشان میدهد که «طول عمر بعد از درمان سرطان» برای بسیاری از بیماران قابلتوجه است و سرطان دیگر حکم یک بیماری کاملاً غیرقابل علاج را ندارد.
در ایالات متحده نیز طبق آمار مؤسسه ملی سرطان (NCI)، حدود ۷۲٪ از مبتلایان سرطان که در سال ۲۰۱۷ تشخیص داده شدهاند حداقل ۵ سال پس از تشخیص زنده ماندهاند. این رقم در دهه ۱۹۷۰ میلادی نزدیک به ۵۰٪ بود، بنابراین پیشرفتهای پزشکی موجب افزایش قابلملاحظه «طول عمر بعد از درمان سرطان» طی دهههای اخیر شده است.
با وجود این آمار امیدوارکننده، «طول عمر بعد از درمان سرطان» تحت تأثیر عوامل گوناگونی قرار دارد. نوع سرطان، مرحلهای که بیماری در آن تشخیص داده شده، روشهای درمانی مورد استفاده، وضعیت سلامتی و سبک زندگی بیمار پس از درمان، حمایتهای روانی و اجتماعی، پیگیریهای پزشکی منظم و البته احتمال بازگشت یا عود سرطان، همگی میتوانند بر میزان بقا و سالهای عمر پس از درمان تأثیر بگذارند.
در این مقاله، به بررسی تمام این جنبهها میپردازیم تا تصویر روشنتر و امیدبخشتری از «طول عمر بعد از درمان سرطان» ارائه دهیم. تمام انواع شایع سرطان از جمله سرطان پستان، پروستات، ریه، معده، خون، مغز، پوست و غیره را پوشش خواهیم داد و برای هریک آمار و دادههای بهروز از منابع معتبر بینالمللی (نظیر سازمان بهداشت جهانی، مؤسسههای ملی سلامت و سرطان در آمریکا، کلینیک مایو، انجمن سرطان آمریکا و…) ذکر میکنیم.
هدف ما این است که بیماران و خانوادههایشان با آگاهی از واقعیتهای علمی و عوامل موثر بر طول عمر، امید بیشتری به آینده پیدا کنند و راهکارهای عملی برای بهبود سلامتی و کیفیت زندگی پس از درمان در اختیار داشته باشند.
مفهوم «طول عمر بعد از درمان سرطان» و اهمیت آن
منظور از «طول عمر بعد از درمان سرطان» معمولاً مدت زمانی است که یک فرد پس از پایان موفقیتآمیز درمانهای اولیه سرطان (مثل جراحی، شیمیدرمانی، پرتودرمانی و غیره) زنده میماند. در ادبیات پزشکی گاهی از نرخ بقا در دورههای زمانی مشخص (مثلاً بقا به مدت ۵ سال یا ۱۰ سال) استفاده میشود. این آمار به درصدی از بیماران گفته میشود که پس از گذشت آن مدت زمان هنوز زندهاند. البته باید توجه داشت که اعداد و ارقام مربوط به «طول عمر بعد از درمان سرطان» صرفاً تصویری کلی ارائه میدهند و وضعیت هر بیمار میتواند متفاوت باشد. عوامل فردی نظیر سن، سلامت عمومی، ویژگیهای بیولوژیک تومور و میزان پاسخ بدن فرد به درمان نیز در پیشآگهی دخیلاند.
اهمیت پرداختن به «طول عمر بعد از درمان سرطان» از آن جهت است که امروزه میلیونها بازمانده سرطان در جهان وجود دارند که دوره درمان را پشت سر گذاشتهاند و اکنون میخواهند بدانند چه آیندهای در انتظار آنهاست. در گذشته بسیاری از انواع سرطان پیشآگهی چندان خوبی نداشتند، اما اکنون به لطف بهبود درمانها، بسیاری از بیماران میتوانند زندگی طولانی و پرباری پس از سرطان داشته باشند. برای مثال، در آمریکا نرخ مرگومیر سرطان از سال ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۱ حدود ۳۳٪ کاهش یافته و این به معنای نجات جان بیش از ۴ میلیون نفر از مرگ بر اثر سرطان است.
همچنین بر اساس برآورد انجمن سرطان آمریکا، به طور میانگین میزان بقای ۵ساله در کل انواع سرطانها اکنون حدود ۷۰٪ است. به عبارتی دیگر، اکثر بیماران مبتلا به سرطان – بهویژه اگر بیماری در مراحل اولیه تشخیص داده شود – میتوانند دستکم چندین سال زندگی فعال پس از درمان داشته باشند. البته تعریف «شفا» و «بهبود کامل» در سرطان اندکی پیچیده است.
معمولاً اگر سرطان به مدت ۵ سال یا بیشتر عود نکند، برخی پزشکان از لفظ «درمانشده» استفاده میکنند. با این حال، همواره احتمال بسیار اندکی وجود دارد که سلولهای سرطانی پنهان باقی مانده و سالها بعد مجدداً فعال شوند. به همین دلیل پزشکان ترجیح میدهند به جای قطعیت از اصطلاح «بیماری در حالت خاموشی کامل (Remission)» استفاده کرده و بیماران را سالها تحت نظر داشته باشند.
نوع سرطان و طول عمر بعد از درمان سرطان
نوع سرطان یکی از کلیدیترین عوامل در تعیین «طول عمر بعد از درمان سرطان» است. سرطانها انواع بسیار متنوعی دارند و رفتار هر کدام (سرعت رشد، احتمال پخش شدن در بدن یا متاستاز، میزان پاسخ به درمان و غیره) متفاوت است. در این بخش، به برخی از شایعترین انواع سرطان و پیشآگهی (پیشبینی طول عمر) هر کدام پس از درمان میپردازیم.
باید توجه داشت که آمار بقا در هر سرطان اغلب به صورت نرخ بقای ۵ ساله یا ۱۰ ساله بیان میشود، اما بسیاری از بیماران ممکن است بسیار طولانیتر از این ارقام نیز زندگی کنند. همچنین این آمارها معمولاً میانگین کل بیماران را نشان میدهد و بقای فردی یک بیمار ممکن است به مراتب بهتر (یا بدتر) از این میانگین باشد. با این وجود، آشنایی با این ارقام به درک حدودی «طول عمر بعد از درمان سرطان» کمک میکند.
طول عمر بعد از درمان سرطان پستان
سرطان پستان یکی از قابلدرمانترین سرطانها محسوب میشود، به ویژه اگر در مراحل اولیه تشخیص داده شود. نرخ بقای نسبی ۵ ساله برای کل بیماران سرطان پستان در کشورهای پیشرفته حدود ۹۰٪ یا بیشتر گزارش شده است. به بیان ساده، بیش از ۹ نفر از هر ۱۰ نفر زنی که به سرطان پستان مبتلا میشوند حداقل ۵ سال پس از تشخیص زنده میمانند و بسیاری از آنان عمری طبیعی خواهند داشت.
اگر سرطان در مرحله کاملاً موضعی و محدود به پستان تشخیص داده شود (مرحله Local یا موضعی)، شانس بقای ۵ساله بیش از ۹۹٪ است. حتی در صورت گسترش محدود به گرههای لنفاوی اطراف (مرحله منطقهای)، بقای ۵ساله حدود ۸۷٪ گزارش شده است. اما در بیمارانی که سرطان پستان در زمان تشخیص به سایر اعضای دوردست بدن متاستاز داده باشد (مرحله پیشرفته یا متاستاتیک)، نرخ بقای ۵ساله به حدود ۳۰٪ کاهش مییابد. به عبارتی ۳ نفر از هر ۱۰ نفر در این مرحله حداقل ۵ سال زنده میمانند.
البته حتی در سرطان پستان متاستاتیک، با پیشرفت درمانهای دارویی (مانند هورموندرمانی، شیمیدرمانیهای جدید، درمانهای هدفمند و ایمنیدرمانی) برخی بیماران بیش از ۵ سال و گاه ۱۰ سال یا بیشتر با بیماری پیشرفته زندگی میکنند. همچنین درمانهای کمکی (ادجوانت) پس از جراحی و غربالگری منظم (ماموگرافی) باعث شده نرخ مرگومیر سرطان پستان بهمرور کاهش یابد؛ چنانکه مرگومیر ناشی از سرطان پستان در زنان از سال ۱۹۸۹ تا ۲۰۲۱ حدود ۴۲٪ کاهش یافته است که این به معنای نجات تقریبی ۴۹۰ هزار نفر در این مدت میباشد. بنابراین برای بسیاری از زنان مبتلا به سرطان پستان، چشمانداز زندگی پس از درمان بسیار امیدوارکننده است.
طول عمر بعد از درمان سرطان پروستات
سرطان پروستات نیز جزو سرطانهایی است که معمولاً پیشآگهی بسیار خوبی دارد. بیشترین موارد سرطان پروستات در مراحل اولیه (محدود به پروستات) تشخیص داده میشوند و رشد نسبتاً آهستهای دارند. نرخ بقای نسبی ۵ساله برای تمام مراحل سرطان پروستات به طور میانگین حدود ۹۷٪ گزارش شده است. به این معنا که تقریباً ۹۷ نفر از هر ۱۰۰ مرد مبتلا، حداقل ۵ سال پس از تشخیص سرطان پروستات زنده میمانند.
در مراحل موضعی و منطقهای (یعنی سرطان هنوز به بیرون از پروستات پخش نشده یا فقط به بافتها و غدد لنفاوی نزدیک گسترش یافته است)، احتمال بقا تقریباً ۱۰۰٪ است. این آمار فوقالعاده نشان میدهد که در این مراحل عملاً اکثر بیماران به طور کامل درمان میشوند و عمر طبیعی خواهند داشت. تنها در مواردی که سرطان در زمان تشخیص متاستاز دوردست داده باشد (مثلاً به استخوانها)، پیشآگهی ضعیفتر میشود و نرخ بقای ۵ساله حدود ۳۷٪ خواهد بود. هرچند حتی در موارد متاستاتیک، درمانهای هورمونی و شیمیدرمانی میتوانند عمر بیماران را چندین سال افزایش دهند.
به طور کلی سرطان پروستات را میتوان یک بیماری قابلکنترل در بلندمدت دانست و بسیاری از مبتلایان حتی پس از درمان نیز عمری طولانی و طبیعی خواهند داشت. به همین جهت است که برخی پزشکان از سرطان پروستات به عنوان یک «بیماری مزمن» یاد میکنند که قابل مدیریت است.
طول عمر بعد از درمان سرطان ریه
سرطان ریه به دلیل تشخیص غالباً دیرهنگام و ماهیت تهاجمیاش، یکی از پایینترین نرخهای بقا را در میان سرطانهای شایع دارد. با این وجود، حتی در این سرطان نیز پیشرفتهای قابل ملاحظهای رخ داده است. به طور متوسط، نرخ بقای ۵ساله برای بیماران سرطان ریه در ایالات متحده حدود ۲۸٪ گزارش شده است که نسبت به چند دهه گذشته بهبود یافته است (برای مثال در دهه ۱۹۹۰ میلادی این رقم حدود ۱۵٪ بود).
علت این بقای نسبتاً پایین آن است که در حال حاضر تنها حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد موارد سرطان ریه در مراحل اولیه کشف میشوند؛ در حالی که اگر بتوان سرطان ریه را در مرحله اولیه (موضعی) تشخیص داد، نرخ بقای ۵ساله آن به حدود ۶۴٪ میرسد که اختلاف چشمگیری با حالت پیشرفته دارد. متأسفانه در بیش از نیمی از بیماران، سرطان ریه زمانی تشخیص داده میشود که به سایر اعضای بدن متاستاز داده یا گسترده شده است. در این موارد پیشآگهی ضعیفتر بوده و شانس بقای ۵ساله ممکن است کمتر از ۱۰–۱۵٪ باشد.
با این حال، خبر امیدوارکننده این است که طبق گزارش انجمن ریه آمریکا، نرخ بقا در سرطان ریه طی ۵ سال اخیر حدود ۲۶٪ افزایش یافته است. این پیشرفت عمدتاً به لطف فناوریهای نوین تصویربرداری برای تشخیص زودهنگام (مانند اسکنهای غربالگری CT برای افراد در معرض خطر) و ظهور درمانهای جدید هدفمند و ایمنیدرمانی حاصل شده است. برای نمونه، ایمنیدرمانی توانسته است در برخی بیماران سرطان ریه پیشرفته که پیشتر امید چندانی به بهبود نداشتند، طول عمر را به شکل معناداری افزایش دهد.
در مجموع، هرچند «طول عمر بعد از درمان سرطان ریه» هنوز نسبت به بسیاری از سرطانهای دیگر پایینتر است، ولی روند آن رو به بهبود بوده و اهمیت پیشگیری (قطع مصرف دخانیات) و تشخیص زودهنگام در اینجا دوچندان است.
طول عمر بعد از درمان سرطان معده
سرطان معده (یا سرطان دستگاه گوارش فوقانی) از جمله سرطانهایی است که پیشآگهی آن بسته به مرحله تشخیص تفاوت زیادی میکند. در کشورهای غربی معمولاً بسیاری از موارد سرطان معده در مراحل پیشرفته شناسایی میشوند و بنابراین میانگین بقای ۵ساله نسبتاً پایین است (حدود ۳۰–۳۵٪). برای مثال، در ایالات متحده نرخ بقای نسبی ۵ساله برای تمامی مراحل سرطان معده حدود ۳۶٪ گزارش شده است. اما اگر سرطان در مرحله کاملاً موضعی (محدود به معده) تشخیص داده شود و به موقع جراحی گردد، احتمال بقای ۵ساله تا حدود ۷۵٪ افزایش مییابد.
در مقابل، در سرطان معده متاستاتیک (گسترشیافته به اعضای دوردست مانند کبد، صفاق و غیره) شانس بقا بسیار کمتر بوده و نرخ بقای ۵ساله تنها در حدود ۷٪ است (یعنی کمتر از ۱ نفر از هر ۱۰ نفر). این آمار نشان میدهد که تشخیص زودهنگام چقدر در سرطان معده حیاتی است. به طور کلی در کشورهای آسیای شرقی (مثل ژاپن) که برنامههای غربالگری سرطان معده رایج است، بیماران بیشتری در مراحل ابتدایی شناسایی میشوند و بنابراین میانگین بقای آنها نیز بهتر از کشورهای دیگر است.
اما در دیگر کشورها (از جمله ایران) اغلب بیماران زمانی متوجه بیماری میشوند که علائم جدی ظاهر شده و سرطان پیشرفته است. خوشبختانه طی سالهای اخیر، بهبود تکنیکهای جراحی (مانند جراحی لاپاروسکوپیک) و استفاده از شیمیدرمانی کمکی قبل و بعد از جراحی، «طول عمر بعد از درمان سرطان معده» را تا حدی افزایش داده است. برخی درمانهای هدفمند جدید نیز برای موارد پیشرفته به کار میروند که میتوانند عمر بیماران را طولانیتر کنند، هرچند درمان قطعی در مراحل متاستاتیک هنوز دشوار است.
طول عمر بعد از درمان سرطان خون (لوسمی و لنفوم)
اصطلاح سرطان خون در عموم معمولاً به لوسمیها (سرطانهای بافتهای خونساز بدن مثل مغز استخوان) اطلاق میشود. همچنین سرطانهای سیستم لنفاوی مانند لنفومها نیز در این دستهبندی کلی قرار میگیرند. پیشآگهی این دسته از سرطانها بسیار متنوع است و بستگی به نوع دقیق بیماری، سن بیمار و در دسترس بودن درمانهای خاص دارد. خبر بسیار خوب در این زمینه این است که امروزه بسیاری از سرطانهای خون که زمانی بسیار مرگبار بودند، اکنون قابل درمان یا کنترل شدهاند.
به عنوان نمونه، لوسمی لنفوبلاستیک حاد در کودکان (ALL) را در نظر بگیرید؛ این بیماری تا چند دهه قبل تقریباً کشنده بود، اما اکنون با رژیمهای مدرن شیمیدرمانی، حدود ۹۰٪ کودکان مبتلا به ALL حداقل ۵ سال زنده میمانند و بسیاری از آنان عملاً درمان میشوند. نرخ بقا در ALL نوجوانان نیز پیشرفت کرده و از حدود ۲۸٪ در دهههای قبل به بیش از ۷۵٪ رسیده است. چنین دستاوردی یکی از موفقیتهای بزرگ پزشکی محسوب میشود.
در لنفومها نیز وضعیت امیدوارکننده است. لنفوم هوچکین که نوعی سرطان سیستم لنفاوی است، امروزه در بین قابل علاجترین سرطانها قرار دارد. در کشورهای توسعهیافته، نرخ بقای ۵ساله برای لنفوم هوچکین حدود ۸۵–۹۰٪ است. یعنی اغلب بیماران جوان مبتلا به این بیماری پس از درمان ترکیبی شیمیدرمانی و پرتودرمانی عمری طولانی خواهند داشت. حتی در صورت عود بیماری، روشهایی مانند پیوند سلولهای بنیادی میتواند بسیاری از بیماران را نجات دهد. لنفوم غیرهوچکین (نوع شایعتری از سرطانهای لنفاوی) گروه ناهمگونی از بیماریها را شامل میشود که پیشآگهی آنها متفاوت است.
به طور میانگین، بقای ۵ساله در تمامی انواع لنفوم غیرهوچکین حدود ۷۰–۷۵٪ ذکر میشود. برخی انواع لنفوم غیرهوچکین تهاجمیتر هستند (مثل لنفومهای با درجه بالا) که بدون درمان سریع میتوانند کشنده باشند، اما به درمان نیز خوب پاسخ میدهند و حتی درمان کامل در آنها ممکن است. انواع کندتر (درجه پایین) ممکن است سالها طول بکشد تا مشکل جدی ایجاد کنند و بیماران با آنها عمر دراز داشته باشند، حتی اگر سرطان به طور کامل ریشهکن نشود.
در مورد لوسمیهای مزمن (مانند لوسمی میلویید مزمن CML)، کشف داروهای هدفمند انقلابی ایجاد کرده است. برای مثال، داروی ایماتینیب و داروهای مشابه آن باعث شده بقای بیماران CML از حدود ۳۰٪ در دهه ۱۹۹۰ به نزدیک به ۸۰–۹۰٪ افزایش یابد، به طوری که امید به زندگی این بیماران اکنون تقریباً مشابه افراد سالم است.
به طور کلی، «طول عمر بعد از درمان سرطان خون» اکنون بسیار بیشتر از گذشته است و بسیاری از این بیماران میتوانند سالها و حتی دههها زندگی کنند. البته باید اشاره کرد که برخی انواع تهاجمی لوسمی در بزرگسالان (مثلاً لوسمی حاد میلویید در سالمندان) هنوز پیشآگهی ضعیفتری دارند و نیاز به درمانهای موثرتر در آینده است.
طول عمر بعد از درمان سرطان مغز (تومورهای مغزی)
سرطانهای مغز و سیستم عصبی مرکزی (مانند تومورهای بدخیم مغز) به علت حساسیت محل تومور و محدودیت در درمان، از چالشبرانگیزترین انواع سرطان هستند. پیشآگهی در این موارد وابسته به نوع تومور است. برخی تومورهای مغزی خوشخیم یا با درجه پایین ممکن است با جراحی به طور کامل برداشته شوند و بیمار عمری طبیعی داشته باشد. اما تومورهای بدخیم مغز – به ویژه گلیوبلاستوم مولتیفرم (GBM) که شایعترین و تهاجمیترین تومور بدخیم مغز در بزرگسالان است – متأسفانه هنوز بقای کوتاهی دارند. به طور متوسط، نرخ بقای ۵ساله برای همه انواع تومورهای بدخیم مغز در بزرگسالان حدود ۳۶٪ گزارش شده است.
این یعنی حدود یکسوم بیماران مبتلا به تومورهای بدخیم مغزی حداقل ۵ سال زندگی میکنند. البته در افراد جوانتر، یا در تومورهای با درجه پایینتر (مثل آستروسیتومای درجه ۲)، این رقم بهتر است. برای نمونه، آستروسیتومای با درجه پایین در افراد نوجوان میتواند بقای طولانیمدت (بیش از ۱۰ سال) داشته باشد. اما در مقابل، گلیوبلاستوم اغلب پیشآگهی ضعیفی دارد و میانگین بقای بیماران کمتر از ۲ سال است و تنها حدود ۵–۱۰٪ بیماران ۵ سال زنده میمانند. با این حال، حتی در مورد سرطان مغز نیز پیشرفتهایی حاصل شده است. استفاده از پرتودرمانی پیشرفته و داروی تموزولوماید توانسته بقای گلیوبلاستوم را نسبت به گذشته کمی افزایش دهد.
همچنین در سالهای اخیر ایمونوتراپی و درمانهای هدفمند جدیدی در کارآزماییها در حال بررسیاند که امید میرود در آینده «طول عمر بعد از درمان سرطان مغز» را بهبود بخشند. نکته مهم دیگر، سن بیمار در تومورهای مغزی است؛ بهطورکلی بیماران جوانتر نتایج بهتری دارند و کودکان مبتلا به بعضی تومورهای مغز (مانند مدولوبلاستوم) با درمانهای ترکیبی میتوانند حتی بهبود یابند و سالها زندگی کنند.
طول عمر بعد از درمان سرطان پوست (ملانوم)
سرطانهای پوست طیف بسیار وسیعی دارند؛ اکثر ضایعات پوستی مانند بازال سل کارسینوما یا سنگفرم (اسکواموس سل) کارسینوما اگرچه جزو سرطانهای پوست هستند اما معمولاً کمخطر بوده و بهطور کامل درمان میشوند. ملانوم بدخیم که از سلولهای ملانینی پوست منشأ میگیرد، خطرناکترین نوع سرطان پوست است. با این حال، حتی در مورد ملانوم نیز عامل تعیینکننده مرحله بیماری در زمان تشخیص است. اگر ملانوم در مراحل اولیه که محدود به پوست است شناسایی و جراحی شود، بیمار تقریباً شانس بقای بسیار عالی دارد – نرخ بقای ۵ساله برای ملانوم موضعی بیش از ۹۹٪ است. در واقع اکثر مبتلایان به ملانومهای کوچک و موضعی درمان قطعی میشوند و طول عمر معمولی خواهند داشت.
اما اگر ملانوم به مرحله پیشرفته (متاستاتیک) برسد (مثلاً به غدد لنفاوی یا اعضای داخلی منتشر شود)، پیشآگهی به شدت افت میکند. در گذشته، نرخ بقای ۵ساله در ملانوم متاستاتیک تنها حدود ۱۵٪ بود و این سرطان در مراحل پیشرفته تقریباً مهارناپذیر به نظر میرسید. خوشبختانه با ظهور درمانهای نوین ایمنیدرمانی (مثل داروهای مهارکننده ایست-بازرسی سیستم ایمنی) و درمانهای هدفمند برای ملانوم (برای بیمارانی که جهش ژن BRAF دارند)، وضعیت تغییر کرده است.
امروزه آمارها نشان میدهد نرخ بقای ۵ساله در بیماران ملانوم پیشرفته به حدود ۳۵٪ رسیده است که بیش از دو برابر گذشته است. به بیان دیگر، اکنون تعداد قابلتوجهی از بیماران ملانوم مرحله پیشرفته نیز چندین سال زنده میمانند و حتی در برخی موارد بیماری برای مدت طولانی کنترل میشود.
علاوه بر این، مرگومیر ناشی از ملانوم نیز طی سالهای اخیر روند کاهشی داشته است (حدود ۱٪ کاهش در هر سال بین ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱) که منعکسکننده تأثیر همین درمانهای جدید است. بنابراین «طول عمر بعد از درمان سرطان پوست» در مورد ملانوم بهمراتب بهتر شده و اگر بیماران نکات پیشگیری (مانند محافظت در برابر آفتاب و چکاپ منظم پوست) را رعایت کنند و بیماری زود تشخیص داده شود، احتمال بهبودی کامل بسیار بالا خواهد بود.
طول عمر بعد از درمان سایر انواع سرطان
علاوه بر موارد فوق، انواع شایع دیگر سرطان نیز هر یک الگوی بقای ویژهای دارند. سرطان روده بزرگ و راستروده (کولورکتال) نمونه مهمی است: اگر در مرحله I (اولیه) تشخیص داده شود، نرخ بقای ۵ساله بیش از ۹۰٪ خواهد بود، اما در مرحله IV (متاستاتیک) این رقم برای سرطان روده بزرگ به حدود ۱۱–۱۲٪ و برای راستروده حدود ۱۵٪ سقوط میکند. این آمار بار دیگر بر اهمیت تشخیص زودهنگام تأکید میکند. خوشبختانه با روشهای غربالگری مانند کولونوسکوپی، بسیاری از پولیپهای پیشسرطانی کشف و برداشته میشوند و از بروز سرطان روده پیشگیری میگردد یا در مراحل اولیه تشخیص داده میشود؛ به همین دلیل مرگومیر سرطان کولورکتال طی دهههای اخیر کاهش یافته است.
سرطان کبد و لوزالمعده (پانکراس) از جمله سرطانهایی هستند که هنوز هم پیشآگهی ضعیفی دارند، زیرا اغلب دیر تشخیص داده میشوند یا درمان مؤثر محدودی دارند. سرطان پانکراس از لحاظ آماری یکی از پایینترین نرخهای بقا را دارد (کمتر از ۱۰٪ بقای ۵ساله به طور کلی)، اما تلاشهای بسیاری برای بهبود درمان آن در حال انجام است. سرطان کبد نیز اگر در مراحل پیشرفته باشد بقای اندکی دارد، اما در صورت کشف زود هنگام (مثلاً به کمک برنامههای غربالگری در بیماران هپاتیتی)، عمل پیوند کبد یا درمانهای موضعی میتواند عمر بیماران را طولانی کند.
سرطان دهانه رحم نمونه دیگری است که به لطف غربالگری (تست پاپاسمیر و HPV) و اخیراً واکسن HPV، میزان بروز و مرگومیر آن کاهش یافته و بیماران در صورت درمان، بقای خوبی دارند. به طور کلی بقای ۵ساله سرطان دهانه رحم برای تمام مراحل حدود ۶۶٪ است، اما در مراحل اولیه بسیار بالاتر (بالغ بر ۹۰٪) و در مراحل پیشرفته پایینتر است.
به این ترتیب ملاحظه میشود که نوع سرطان نقشی تعیینکننده در «طول عمر بعد از درمان سرطان» دارد. برخی سرطانها عملاً قابل علاج هستند و طول عمر بیماران پس از درمان تقریباً مشابه افراد عادی است (مانند بسیاری از موارد سرطان پستان، تیروئید، پروستات، لنفوم هوچکین و …). در مقابل، تعدادی از سرطانها ذاتاً تهاجمیترند و حتی با بهترین درمانها نیز چالشبرانگیز باقی میمانند (مثل سرطانهای ریه، لوزالمعده، برخی تومورهای مغز). البته باید تأکید کرد که علم پزشکی پیوسته در حال پیشرفت است و حتی در سختترین انواع سرطان نیز درمانهای امیدبخشی در دست توسعه میباشند.
مرحله تشخیص و طول عمر بعد از درمان سرطان
پس از نوع سرطان، شاید مهمترین عامل تأثیرگذار بر «طول عمر بعد از درمان سرطان»، مرحله (Stage) بیماری در زمان تشخیص است. مرحله سرطان بیانگر میزان گسترش آن در بدن است؛ به طور معمول از مرحله I (بیماری موضعی و محدود) تا مرحله IV (پخششده به اعضای دوردست یا متاستاتیک) درجهبندی میشود. هرچه سرطان در مرحله پایینتری کشف شود، درمان آن آسانتر و احتمال بهبودی کامل یا طول عمر درازمدت بیشتر خواهد بود.
تأثیر مرحله تشخیص بر بقا را تقریباً در تمام انواع سرطان مشاهده میکنیم. برای مثال همانگونه که پیشتر اشاره شد، در سرطان پستان بقای ۵ساله از تقریباً ۱۰۰٪ در مرحله I به حدود ۳۰٪ در مرحله IV سقوط میکند. در سرطان ریه بقای ۵ساله در بیماری موضعی حدود ۶۰–۶۵٪ است ولی در مرحله متاستاتیک به زیر ۱۰٪ میرسد.
یا در سرطان روده بزرگ، بیش از ۹۰٪ بیماران مرحله I حداقل ۵ سال زنده میمانند، اما در مرحله IV تنها حدود ۱۲٪ شانس بقای ۵ساله دارند. این الگو در سایر سرطانها نیز دیده میشود: سرطان دهانه رحم اگر قبل از گسترش تشخیص داده شود قابل علاج است ولی در صورت گسترش دوردست میتواند کشنده باشد؛ سرطان مری یا معده در مراحل اولیه با جراحی درمانپذیر است ولی در مراحل پیشرفته پیشآگهی ضعیفی دارد؛ و…
بنابراین تشخیص زودهنگام سنگ بنای بهبود «طول عمر بعد از درمان سرطان» است. امروزه تأکید فراوانی بر برنامههای غربالگری (Screening) برای کشف سرطانها در مراحل اولیه یا حتی پیش از تبدیل ضایعات پیشسرطانی به سرطان وجود دارد. غربالگری سرطان پستان با ماموگرافی، سرطان دهانه رحم با تست پاپ، سرطان روده بزرگ با کولونوسکوپی یا تستهای مدفوع، سرطان ریه در افراد پرخطر با سیتیاسکن دوز پایین، مثالهایی از این تلاشها هستند.
هنگامی که سرطان زود پیدا شود، درمان اغلب کمتهاجمیتر و موفقیتآمیزتر است و بیماران میتوانند عمر طولانیتری داشته باشند. به عنوان نمونه، تحقیقی در آمریکا نشان داد که کاهش مرگومیر سرطان طی دهههای اخیر تا حد زیادی مدیون افزایش غربالگری و تشخیص سرطانها در مراحل اولیه بوده است.
از سوی دیگر، مرحله تشخیص حتی بر کیفیت زندگی پس از درمان نیز اثرگذار است. بیماری که در مرحله پایین درمان شود معمولاً عوارض و آسیبهای کمتری از درمان خواهد دید (مثلاً جراحی محدودتری نیاز دارد یا شیمیدرمانی کوتاهمدتتری دریافت میکند) و بنابراین پس از درمان زندگی عادیتری خواهد داشت. برعکس، درمان سرطانهای پیشرفتهتر تهاجمیتر است و ممکن است بهبودی کامل حاصل نشود و بیمار نیاز به ادامه درمانهای نگهدارنده در طول زندگی داشته باشد.
پیام مهم این بخش برای بیماران و خانوادهها آن است که آگاهی از علائم سرطانها و مراجعه زودهنگام به پزشک نقشی حیاتی در افزایش «طول عمر بعد از درمان سرطان» دارد. همچنین افرادی که در خانواده سابقه برخی سرطانها را دارند یا در معرض عوامل خطر خاصی هستند، باید طبق توصیه پزشکان برنامه منظم غربالگری را جدی بگیرند.
شیوههای درمان و طول عمر بعد از درمان سرطان
نوع و کیفیت درمانی که بیمار دریافت میکند تأثیر قابل توجهی بر طول عمر او پس از سرطان دارد. امروزه درمانهای سرطان شامل ترکیبی از جراحی (برای برداشت تومور اولیه)، شیمیدرمانی، پرتودرمانی و روشهای نوینتر مانند درمانهای هورمونی، درمان هدفمند دارویی، ایمنیدرمانی (ایمونوتراپی) و … است. هر یک از این روشها بسته به نوع سرطان و مرحله آن میتواند شانس بهبودی و بقا را افزایش دهد.
برای بسیاری از سرطانهای موضعی (مرحله I یا II)، جراحی درمان اصلی و کافی است و با خارج کردن تومور، بیمار عملاً درمان میشود. در این موارد طول عمر بیمار پس از عمل میتواند مانند افراد سالم باشد. مثال بارز آن برخی سرطانهای پوست یا سرطان تیروئید و حتی سرطان پستان کوچک در مراحل اولیه است. اما در سرطانهای پیشرفتهتر، معمولاً ترکیبی از درمانها نیاز است تا بهترین نتیجه حاصل شود.
شیمیدرمانی که استفاده از داروهای ضدسرطان است، میتواند سلولهای سرطانی پخششده میکروسکوپی را نابود کند و احتمال عود را کاهش دهد. افزودن شیمیدرمانی کمکی پس از جراحی در سرطانهایی مثل پستان، روده بزرگ یا تخمدان توانسته نرخهای بقا را افزایش دهد. همچنین در مواردی که جراحی ممکن نیست (مانند برخی سرطانهای خون یا متاستاتیک)، شیمیدرمانی اصلیترین راه برای کنترل بیماری و افزایش طول عمر است.
پرتودرمانی نیز با از بین بردن سلولهای سرطانی در ناحیه مشخص، به کنترل موضعی سرطان کمک میکند. پرتودرمانی خصوصاً در درمان سرطانهای ناحیه سر و گردن، سرطان دهانه رحم، پروستات و بسیاری دیگر نقش مهمی دارد و با نابودی بقایای سلولهای سرطانی، شانس بهبودی کامل را بالا میبرد.
در دهههای اخیر، درمانهای هدفمند و ایمنیدرمانی تحول بزرگی در چشمانداز بقای برخی سرطانهای سخت ایجاد کردهاند. برای مثال، در سرطان ریه پیشرفته وجود جهشهای خاصی (مانند EGFR یا ALK) امکان استفاده از قرصهای هدفمند را فراهم میکند که گاهی باعث کوچکشدن تومورها و افزایش طول عمر به مدت چند سال میشوند.
ایمنیدرمانی نیز سیستم ایمنی خود بیمار را فعال میکند تا سرطان را مهار کند؛ این روش در سرطانهایی مثل ملانوم پیشرفته یا سرطان ریه متاستاتیک باعث شده درصد قابلتوجهی از بیماران که سابقاً عمر کوتاهی داشتند، اکنون چندین سال زندگی کنند. حتی مواری از درمانهای کارتیسل (CAR T-cell) در سرطانهای خون پیشرفته (مثل نوعی لوسمی حاد یا لنفوم) منجر به بهبود کامل بیماران شده است که قبلاً هیچ امیدی به درمان نداشتند.
علاوه بر نوع درمان، کیفیت مرکز درمانی و مهارت تیم پزشکی نیز مؤثر است. مطالعات نشان دادهاند بیمارانی که در مراکز تخصصی سرطان و زیر نظر تیم چندرشتهای درمان میشوند، نتایج بهتری میگیرند. چون چنین تیمهایی بر اساس راهنماهای علمی تصمیم میگیرند و مراقبتهای پس از درمان را دقیقتر انجام میدهند. همچنین دسترسی به داروهای جدید و کارآزماییهای بالینی میتواند برای بیمارانی که سرطانهای پیشرفته دارند طول عمر بیشتری به ارمغان بیاورد.
به طور خلاصه، استفاده بهینه از همه روشهای درمانی موثر یکی از ارکان بهبود «طول عمر بعد از درمان سرطان» است. هر بیمار باید برنامه درمانی شخصیسازیشدهای دریافت کند که بسته به شرایطش بهترین شانس را برای کنترل بیماری فراهم نماید. خوشبختانه راهبردهای درمانی کنونی بسیار پیشرفتهتر از گذشتهاند و در بسیاری موارد حتی اگر سرطان بهبود کامل نیابد، میتوان آن را سالها به صورت یک بیماری مزمن کنترل کرد.
به عنوان نمونه، زنان مبتلا به سرطان پستان متاستاتیک امروزه با ترکیب هورموندرمانی و داروهای هدفمند جدید، متوسط بقایی چند برابر گذشته دارند؛ یا بیماران سرطان ریه متاستاتیک با جهش EGFR که قبلاً کمتر از یک سال عمر میکردند، اکنون با داروهای خوراکی جدید چندین سال عمر میکنند. بنابراین بهرهگیری از تازهترین دستاوردهای درمانی و مراجعه به متخصصین مجرب، فاکتور مهمی در افزایش طول عمر بیماران سرطانی است.
سبک زندگی پس از درمان و طول عمر بعد از درمان سرطان
پس از اتمام درمانهای طبی سرطان، آنچه بیمار در سبک زندگی خود انجام میدهد میتواند تأثیر قابلتوجهی بر سلامت درازمدت و حتی کاهش احتمال بازگشت سرطان داشته باشد. شواهد علمی نشان میدهد که رعایت توصیههای کلی سلامتی – که برای همه افراد مفید است – به ویژه برای نجاتیافتگان سرطان اهمیت دارد. این توصیهها شامل فعالیت بدنی منظم، تغذیه سالم، حفظ وزن مناسب، خواب کافی، مدیریت استرس، پرهیز از دخانیات و مصرف متعادل نکردن الکل است.
- ورزش و فعالیت بدنی
ورزش منظم یکی از بهترین کارهایی است که یک فرد بهبودیافته از سرطان میتواند برای بهبود کیفیت زندگی و حتی شاید کاهش خطر عود انجام دهد. تحقیقات نشان دادهاند که فعالیت بدنی در بازماندگان سرطان به افزایش قدرت و تحمل بدنی، کاهش خستگی مزمن، بهبود خلقوخو و کاهش علائم افسردگی و اضطراب کمک میکند. علاوه بر این، ورزش منظم میتواند به بهبود الگوی خواب، کاهش دردهای عضلانی و مفصلی پس از درمان و بالا بردن اعتماد به نفس بیماران بیانجامد. جالب است بدانید شواهدی وجود دارد که نشان میدهد فعالیت بدنی حتی ممکن است احتمال بازگشت سرطان را کاهش دهد و نیز میزان بقا را افزایش دهد.
برای مثال در سرطان پستان و روده بزرگ، مطالعات برخی ارتباطها بین ورزش بیشتر و کاهش خطر عود یا مرگومیر یافتهاند. از این رو، انجمن سرطان آمریکا به تمام بازماندگان سرطان توصیه میکند حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی متوسط در هفته (معادل ۵ روز در هفته هر بار ۳۰ دقیقه پیادهروی تند) داشته باشند و همچنین دو نوبت در هفته تمرین تقویت عضلات انجام دهند. البته شروع ورزش باید متناسب با حال بیمار باشد؛ ممکن است فرد تازه از درمان خارج شده باشد و هنوز احساس ضعف کند.
در این موارد حتی پیادهروی سبک و حرکات کششی ملایم میتواند آغاز خوبی باشد. مهم این است که بهتدریج تحرک افزایش یابد و بدن به شرایط عادی بازگردد. در ضمن، همواره باید قبل از آغاز برنامه ورزشی جدید با پزشک معالج مشورت کرد تا نوع فعالیت متناسب با وضعیت قلبیعروقی و عضلانی بیمار انتخاب شود.
- تغذیه سالم و کنترل وزن
تغذیه سالم نه تنها به بهبود سلامت عمومی کمک میکند بلکه در دوره پس از سرطان نیز نقش مهمی در بهبود وضعیت بدنی و حتی روحی بیمار دارد. درمانهای سرطان (خصوصاً شیمیدرمانی) میتوانند باعث کمبودهای تغذیهای یا تغییر در اشتها و وزن شوند. بنابراین داشتن یک رژیم غذایی متعادل برای بازگرداندن قوای بدن ضروری است. انجمن سرطان آمریکا برای بازماندگان سرطان رژیمی سرشار از میوهها و سبزیها، غلات کامل و پروتئین کمچرب توصیه میکند. به طور مشخص، مصرف روزانه ۲٫۵ تا ۳ پیمانه سبزیجات و ۱٫۵ تا ۲ پیمانه میوه توصیه شده است.
همچنین انتخاب منابع پروتئینی سالم (ماهی، مرغ بدون پوست، حبوبات، آجیل) به جای گوشتهای فرآوریشده یا پرچرب، و استفاده از روغنهای مفید (مثل روغن زیتون و مغزها که سرشار از اسیدهای چرب امگا-۳ هستند) توصیه میشود. این الگوی غذایی علاوه بر تأمین ویتامینها و مواد معدنی لازم، به حفظ وزن در محدوده سالم نیز کمک میکند.
حفظ وزن مناسب اهمیت زیادی دارد زیرا چاقی یکی از عوامل خطر عود برخی سرطانها (مانند سرطان پستان در زنان یائسه یا سرطان روده بزرگ) شناخته شده است. بنابراین اگر بیمار در خلال درمان دچار افزایش وزن شده، با رژیم صحیح و ورزش تدریجی میتواند اضافهوزن را از بین ببرد. از سوی دیگر، برخی بیماران بر اثر درمانها کاهش وزن مفرط داشتهاند و سوءتغذیه پیدا کردهاند؛ برای این افراد نیز رعایت یک رژیم پرکالری و پرپروتئین سالم زیر نظر متخصص تغذیه میتواند به ترمیم بدنشان کمک کند.
نکتهای که شایان ذکر است اینکه هیچ رژیم غذایی معجزهآسایی که تضمین کند سرطان هرگز برنخواهد گشت وجود ندارد. مثلاً رژیمهای بسیار کمچرب یا پر از آنتیاکسیدان هنوز به طور قطعی در کاهش عود سرطان ثابت نشدهاند. اما رژیم غذایی متعادل و متنوع که حاوی مقدار زیادی خوراکهای گیاهی طبیعی باشد به ارتقای سلامت کل بدن و سیستم ایمنی کمک میکند و بدینترتیب بدن در بهترین وضعیت برای مقابله با هر سلول سرطانی سرکش باقیمانده قرار میگیرد. علاوه بر این، تغذیه خوب باعث انرژی و روحیه بهتر بیمار میشود که به طور غیرمستقیم میتواند اثر مثبت بر طول عمر داشته باشد.
- ترک دخانیات و مصرف الکل
اگر بیماری سابقاً سیگار میکشیده یا از دخانیات دیگر (قلیان، پیپ و …) استفاده میکرده، دوران پس از درمان سرطان بهترین زمان برای ترک کامل این عادت مضر است. مصرف دخانیات نه تنها عامل ابتلا به بسیاری از سرطانها (خصوصاً ریه، سر و گردن، مثانه و غیره) است بلکه در صورت ادامه مصرف پس از درمان، خطر بازگشت سرطان یا ایجاد یک سرطان جدید را به شدت افزایش میدهد. ترک سیگار حتی پس از تشخیص سرطان ریه نیز میتواند شانس موفقیت درمان و طول عمر را بالا ببرد.
پیام واضح متخصصان این است: «همین حالا ترک کنید!». هرچند ترک ممکن است دشوار باشد، اما بیماران میتوانند از مشاوره پزشکان، کلاسهای ترک دخانیات و در صورت لزوم دارودرمانیهای کمکی بهره بگیرند. کلینیکهای تخصصی ترک سیگار و برنامههای مشاورهای در این زمینه برای بیماران سرطانی به شدت توصیه میشود.
بنا به تأکید کلینیک مایو، ترک سیگار میتواند خطر بازگشت سرطان را کم کرده و همچنین احتمال بروز یک سرطان ثانویه را کاهش دهد. به علاوه، فرد غیرسیگاری پس از درمان سرطان ریه یا حنجره، عملکرد ریوی و تنفسی بهتری خواهد داشت و کیفیت زندگی او بالاتر میرود.
در مورد مشروبات الکلی نیز توصیه پزشکان حد اعتدال یا ترجیحاً پرهیز کامل است. مصرف زیاد الکل با برخی سرطانها (کبد، مری، دهان، گلو، سینه) ارتباط دارد و برای بازماندگان سرطان نیز میتواند ریسک مشکلات دیگر را بالا ببرد. اگر فردی مایل به مصرف نوشیدنی الکلی است، باید بسیار محدود باشد (حداکثر یک پیمانه در روز برای زنان و دو پیمانه برای مردان جوان). در عین حال، خیلی از پزشکان پیشنهاد میکنند افرادی که سرطان داشتهاند تا حد امکان از الکل صرفنظر کنند، چرا که حتی اگر الکل مستقیماً موجب عود سرطان نشود، سلامت کلی را تحت تأثیر قرار میدهد و مثلاً میتواند خطر سرطان جدید در دیگر ارگانها را بالا ببرد.
- مدیریت استرس و حمایت روانی
دوران پس از درمان سرطان میتواند برای بسیاری از بیماران از نظر روحی چالشبرانگیز باشد. ترس از عود بیماری، تغییراتی که سرطان در زندگی روزمره ایجاد کرده (چه از نظر ظاهری و چه از نظر توان کاری)، و یادآوری خاطرات روزهای درمان، همگی ممکن است موجب استرس، اضطراب یا افسردگی شوند.
پژوهشها نشان داده که مدیریت استرس و داشتن حمایتهای روانی-اجتماعی مناسب میتواند کیفیت زندگی بیماران را بهبود بخشد. هرچند شواهد قاطعی در دست نیست که کاهش استرس لزوماً به افزایش مستقیم بقا و طول عمر منجر شود، اما روشن است که روحیه بهتر و آرامش روانی باعث میشود بیمار بهتر بتواند مراقب سلامت جسمی خود باشد، درمانهای تکمیلی را پیگیری کند و سبک زندگی سالمتری داشته باشد.
روشهای مختلفی برای مقابله با استرس و ارتقای سلامت روان پس از سرطان وجود دارد. حمایت خانواده و دوستان در راس این موارد است؛ صحبت کردن بیمار با عزیزانش درباره احساسات و نگرانیها بسیار کمککننده است. مشاوره و رواندرمانی با متخصص روانشناسی یا روانپزشکی میتواند برای بیمارانی که دچار اضطراب یا افسردگی پس از سرطان هستند، مفید باشد.
گاهی داروهای ضدافسردگی یا ضداضطراب نیز توسط پزشکان تجویز میشود تا به فرد کمک کند دوره دشوار پس از درمان را راحتتر طی کند. همچنین شرکت در گروههای حمایتی بیماران (Support Groups) که متشکل از سایر بازماندگان سرطان است، به بسیاری از افراد احساس همدلی و امید میبخشد. شنیدن داستان بهبودی دیگران و راهکارهایی که برای کنار آمدن با مشکلات اتخاذ کردهاند، میتواند الهامبخش باشد.
علاوه بر اینها، تکنیکهای آرامسازی نظیر مدیتیشن، تمرینهای تنفس عمیق، یوگا، هنر درمانی و انجام فعالیتهای معنوی یا مذهبی (بنا به باور فرد) همگی میتوانند استرس را کاهش دهند. ورزش منظم نیز – همانطور که ذکر شد – به کاهش اضطراب و بهبود خلق کمک میکند و نوعی مدیریت استرس به حساب میآید. برخی بیماران از نوشتن احساسات خود در دفترچه خاطرات یا وبلاگ بهره میگیرند که به نوعی تخلیه هیجانی منجر میشود.
نکته مهم این است که فرد بداند تنها نیست و کمک خواستن از دیگران نشانه ضعف نیست. مقابله موفق با استرس و مشکلات روحی پس از سرطان، به بیمار این امکان را میدهد که با انرژی و امید بیشتری مراقب سلامتی خود باشد و از سالهای پیشرو حداکثر بهره را ببرد.
پیگیری پزشکی منظم و طول عمر بعد از درمان سرطان
تمام بیمارانی که درمان سرطان را پشت سر گذاشتهاند نیاز به پیگیریهای منظم پزشکی دارند. این پیگیریها چند هدف مهم را دنبال میکند: نخست اینکه اگر احیاناً سرطان بازگشت کرد (عود کرد) به سرعت شناسایی شود و درمان زودهنگام آغاز گردد؛ دوم آنکه عوارض دیررس درمان (مثلاً مشکلات قلبی بعد از برخی شیمیدرمانیها، یا کاهش عملکرد ریه پس از پرتودرمانی) تحت نظر قرار گیرد و مدیریت شود؛ و سوم اینکه بیمار از نظر پیشگیری از سایر بیماریها (چه سرطانهای دیگر و چه مشکلات غیرسرطانی مرتبط با سلامتش) مراقبت شود.
بر اساس توصیههای مؤسسه ملی سرطان آمریکا، معمولاً پس از اتمام درمان اولیه، بیمار در ۲-۳ سال اول باید هر ۳ تا ۴ ماه یک بار به پزشک معالج (متخصص آنکولوژی یا جراح مربوطه) مراجعه کند. در این ویزیتها پزشک در مورد علائم جدید سؤال میپرسد، معاینات لازم را انجام میدهد و ممکن است آزمایش خون یا اسکنهای دورهای (بسته به نوع سرطان) را درخواست کند. اگر طی این مدت همه چیز خوب پیش برود، پس از حدود سه سال، فواصل ویزیتها بیشتر میشود؛ معمولاً از سال چهارم به بعد بیمار هر ۶ تا ۱۲ ماه یک بار ویزیت میشود.
بعد از گذشت ۵ سال یا ۱۰ سال (بسته به نوع سرطان)، برخی پزشکان بیمار را سالی یک بار یا حتی کمتر تحت نظر میگیرند. البته این یک چارچوب کلی است و بسته به نوع سرطان و شرایط بیمار تنظیم دقیقتر صورت میگیرد. مثلاً در سرطان پستان ممکن است برای سالهای متمادی ماموگرافی سالانه لازم باشد یا در سرطان روده بزرگ کولونوسکوپی دورهای توصیه شود. مهم آن است که بیمار یک برنامه پیگیری (Survivorship Care Plan) مکتوب از تیم درمانی خود دریافت کند که در آن زمانبندی و نوع آزمایشهای پیگیری مشخص شده باشد.
پیگیری منظم باعث میشود اگر عود سرطان اتفاق افتاد، در همان مراحل اولیه (مثلاً عود موضعی یا تعداد محدودی متاستاز) شناسایی شود و با درمان فوری (جراحی دوباره، پرتودرمانی یا شیمیدرمانی نجاتبخش) بتوان همچنان شانس درمان یا کنترل درازمدت را حفظ کرد. بسیاری از عودها اگر زود پیدا شوند هنوز قابل مدیریتاند.
از سوی دیگر، گاهی علائمی که بیماران نگراناند ممکن است اصلاً ربطی به بازگشت سرطان نداشته باشد (برای مثال دردهای عضلانی ناشی از ورزش یا سرفه ناشی از حساسیت فصلی). در ویزیتهای پیگیری، پزشک میتواند این علائم را ارزیابی کرده و به بیمار اطمینان خاطر بدهد یا در صورت لزوم بررسی دقیقتر انجام دهد. این امر از نظر روانی نیز مهم است چون اضطراب از عود (Scanxiety) در بین بازماندگان سرطان شایع است و دیدن نتایج طبیعی آزمایشها میتواند این نگرانی را کاهش دهد.
علاوه بر نظارت بر خود سرطان، پیگیری پزشکی شامل بررسیهای روتین سلامت هم میشود. مثلاً اندازهگیری تراکم استخوان در خانمهایی که به خاطر درمان دچار یائسگی زودرس شدهاند، یا غربالگری بیماریهای قلبی در کسانی که برخی شیمیدرمانیهای خاص گرفتهاند، از این جملهاند. همچنین واکسیناسیونها (مثل آنفلوآنزا، کووید-۱۹، پنوموکوک) برای محافظت بیماران ضروری است زیرا سیستم ایمنی برخی افراد ممکن است تضعیف شده باشد. به طور کلی با یک مراقبت همهجانبه، بازماندگان سرطان میتوانند زندگی سالمتری داشته باشند و «طول عمر بعد از درمان سرطان» خود را افزایش دهند.
در نهایت، ارتباط باز و صادقانه با پزشک در جلسات پیگیری اهمیت دارد. بیمار باید هر علامت یا درد جدید و مداومی را که متوجه میشود با پزشک در میان بگذارد. همچنین اگر در مورد مسائلی مثل روابط زناشویی، باروری پس از درمان، مشکلات حافظه یا تمرکز (مهذهنی مرتبط با شیمیدرمانی)، یا هر دغدغه دیگری دارد، مطرح کند تا اقدامات لازم انجام شود. مراقبت سرطان امروزه تنها به از بین بردن تومور خلاصه نمیشود بلکه به سلامت کلی بیمار در بقیه عمرش توجه دارد. یک برنامه پیگیری منظم و خوب اجرا شده، نقش اساسی در تامین این هدف دارد.
بازگشت یا عود سرطان و طول عمر بعد از درمان سرطان
یکی از دغدغههای اساسی بیماران پس از تکمیل درمان، عود کردن سرطان است. عود به معنای بازگشت همان سرطان اولیه پس از دورهای از بهبودی است. واقعیت این است که برای بسیاری از سرطانها، اگر تا ۵ سال پس از درمان، بیماری عود نکند احتمال بهبود قطعی بسیار بالا میرود. به همین دلیل، پزشکان اغلب نقطه عطف ۵ سال را به عنوان یک شاخص در نظر میگیرند. با این حال عود سرطان حتی پس از گذشت ۵ سال نیز کاملاً غیرممکن نیست. برخی سرطانها مانند سرطان پستان با گیرنده هورمونی مثبت ممکن است گاهی ۱۰–۱۵ سال بعد از درمان اولیه دوباره عود کنند.
یا سارکومهای استخوانی و ملانوما نیز گاه دیرهنگام برمیگردند. بنابراین هیچگاه نمیتوان با قطعیت مطلق گفت سرطان هرگز برنخواهد گشت، اما پس از گذشت چند سال، احتمال این رخداد بسیار کم میشود و بیمار میتواند با اطمینان بیشتری به آینده نگاه کند.
عود سرطان به دو صورت کلی ممکن است رخ دهد: عود موضعی (در همان محل اولیه یا نزدیک آن) یا عود دوردست/متاستاتیک (بازگشت سرطان در اعضای دیگر). نوع عود روی طول عمر تاثیر زیادی دارد. اگر عود موضعی باشد و بتوان مجدداً آن را با جراحی یا پرتودرمانی درمان کرد، هنوز شانس علاج وجود دارد. اما اگر سرطان به صورت متاستاز دوردست عود کند، معمولاً درمان به قصد کنترل انجام میشود نه علاج قطعی، هرچند موارد نادری از علاج در متاستاز محدود نیز ممکن است (مثلاً برداشتن تعداد کمی متاستاز کبدی در سرطان روده بزرگ).
سوال مهم بیماران این است که «اگر سرطانم برگردد، چه میشود؟» پاسخ این است که حتی در صورت عود، هنوز امید وجود دارد. در سالهای اخیر درمانهای خط دوم و سوم موثری برای بسیاری از سرطانها آمده است. برای مثال، بیمار مبتلا به لنفوم که یک بار درمان شده و عود کرده، میتواند با پیوند مغز استخوان یا کارتیسل درمان شود و برای سالهای طولانی خاموشی بیماری داشته باشد.
یا بیمار سرطان پستان که پس از چند سال دچار متاستاز شده، با داروهای هورمونی نسل جدید میتواند چندین سال دیگر نیز زندگی کند. البته بدیهی است که عود سرطان وضعیت را پیچیدهتر میکند و ممکن است بر میانگین طول عمر اثر منفی بگذارد، اما هر بیمار شرایط ویژه خود را دارد. گاهی عود یک سرطان رشد آهسته دارد و بیمار سالها با آن زندگی میکند.
موضوع دیگری که در بحث عود مطرح است، سرطان دوم مستقل است. بدین معنا که فردی که یک بار سرطان گرفته و درمان شده، ممکن است سالها بعد به یک سرطان کاملاً متفاوت دیگری دچار شود. علت آن میتواند زمینه ژنتیکی یا قرارگیری در معرض عوامل خطر مشترک یا عوارض درمانهای قبلی باشد. برای نمونه، زنی که سرطان پستان داشته در سنین بالا ممکن است دچار سرطان روده بزرگ شود که ارتباطی به سرطان پستان اولیه ندارد. یا برعکس، کسی که جوانی لنفوم داشته ممکن است ۲۰ سال بعد به خاطر عوارض پرتودرمانی، در ریه دچار تومور ثانویه گردد.
بنابراین بازماندگان سرطان باید علاوه بر عود سرطان اولیه، به طور کلی هم از نظر سایر سرطانها مراقبت شوند (با غربالگریهای مربوطه بر اساس سن و جنس). البته نباید این مسأله موجب نگرانی بیش از حد شود؛ اکثریت قریب به اتفاق بازماندگان سرطان دوم پیدا نمیکنند، اما چون ریسک مختصری بیشتر از جمعیت عادی دارند، اهمیت سبک زندگی سالم و پیگیری پزشکی دوچندان میشود.
در مجموع، عود سرطان چیزی است که خارج از کنترل مستقیم بیمار است. تنها کاری که میتوان انجام داد رعایت دقیق دستورات پزشک، شرکت در برنامههای پیگیری، و حفظ سلامتی عمومی بدن است تا اگر خدای ناکرده عود رخ داد، بدن در بهترین وضعیت برای مبارزه دوباره باشد. خوشبختانه همانطور که گفته شد، اکثر سرطانها پس از گذشت چند سال احتمال عودشان بسیار کم میشود. بسیاری از بازماندگان عملاً از سرطان خود «شفا» مییابند و هرگز با عود مواجه نمیشوند. برای همین در ادبیات جدید به جای واژه بیمار سرطانی (Cancer patient) گاهی از عنوان Survivor (بازمانده یا نجاتیافته سرطان) استفاده میشود که بیانگر زندگی رو به جلوی فرد است.
کلام آخر
در پایان، پیام کلی این نوشتار برای بیماران و خانوادهها این است که سرطان پایان راه نیست. «طول عمر بعد از درمان سرطان» در اکثر موارد امیدوارکننده است و روز به روز نیز با پیشرفت دانش پزشکی بهتر میشود. همانطور که دیدیم، میلیونها نفر در جهان سالها است از سرطان نجات یافتهاند و به زندگی عادی خود بازگشتهاند. بسیاری از سرطانها اکنون قابل علاجاند و حتی آنهایی که علاج قطعی ندارند نیز اغلب برای مدت طولانی قابلکنترل شدهاند.
نرخهای بقا که دههها قبل در حدود ۵۰٪ بودند اکنون به حدود ۷۰٪ رسیدهاند و پیشبینی میشود این روند ادامه یابد. درمانهای تازهای در حال ظهورند که ممکن است چشمانداز بقا را در سرطانهای دشوارتر نیز دگرگون کنند. برای نمونه، محققان روی واکسنهای درمانی سرطان، ایمونوتراپیهای شخصیسازیشده، ژندرمانی و روشهای نوین تشخیصی فوقحساس کار میکنند که میتواند در آینده به افزایش هرچه بیشتر طول عمر بیماران بینجامد.
در عین حال، بیماران نیز میتوانند با اقدامات خود نقش فعالی در ارتقای سلامت و طول عمرشان ایفا کنند. پیروی از توصیههای ارائهشده درباره سبک زندگی سالم (ورزش، تغذیه، ترک دخانیات و …)، شرکت منظم در چکاپهای دورهای و پیگیری هر علامت مشکوک، و همچنین حفظ روحیه و امید از جمله این اقدامات است. نباید فراموش کرد که روحیه مثبت و امیدوار گرچه شاید مستقیماً درمانکننده سرطان نباشد، اما قطعاً باعث میشود مسیر بهبودی آسانتر و دلپذیرتر طی شود و کیفیت زندگی بیمار بالا برود. به قول یکی از بازماندگان سرطان: «سرطان به من یاد داد که هر روز زندگیام چقدر ارزشمند است و باید برایش مبارزه کنم.»
سایت دکتر پیام آزاده امیدوار است این مقاله توانسته باشد دیدی جامع و در عین حال دلگرمکننده درباره «طول عمر بعد از درمان سرطان» ارائه دهد. با تکیه بر علم روز و امید به آینده، بیماران و خانوادهها میتوانند با اطمینان بیشتری به مسیر پیش رو نگاه کنند.
هر فردی تجربهای یکتا از مبارزه با سرطان دارد، اما آنچه همگان میتوانند به آن دلگرم باشند این است که امروز بیش از هر زمان دیگری، امید به زندگی پس از سرطان وجود دارد و هر سال این امید پررنگتر میشود. به یاد داشته باشیم که هر آماری در نهایت یک عدد است و انسانها قادرند فراتر از ارقام ظاهر شوند. پس امید و تلاش را چراغ راه خود قرار دهیم. زندگی ادامه دارد – و میتواند طولانی، پربار و سرشار از سلامت باشد.
یک پاسخ
مقاله خیلی خوب و پرباری بود