رادیوتراپی دقیق (IGRT) چیست و چگونه عوارض جانبی را به حداقل می‌رساند؟

وقتی تشخیص سرطان داده می‌شود، یکی از دغدغه‌های بیماران و خانواده‌هایشان این است که آیا پرتودرمانی می‌تواند علاوه بر تومور، به بافت‌های سالم اطراف نیز آسیب برساند. پیشرفت فناوری‌های تصویربرداری و پرتودرمانی در سال‌های اخیر کمک کرده است تا موقعیت تومور و اندام‌های حساس با دقت بیشتری بررسی شود و درمان با اطمینان بیشتری انجام گیرد.

رادیوتراپی دقیق (IGRT) یا پرتودرمانی هدایت‌شده با تصویر (Image-Guided Radiation Therapy) یکی از روش‌هایی است که از تصویربرداری در ارتباط با جلسات پرتودرمانی برای بررسی موقعیت هدف و وضعیت بیمار استفاده می‌کند. در صورت مشاهده اختلاف نسبت به وضعیت برنامه‌ریزی‌شده، تیم درمان می‌تواند پیش از تابش یا در برخی سامانه‌ها حین درمان، اصلاحات لازم را انجام دهد.

در ادامه بررسی می‌کنیم IGRT چگونه انجام می‌شود، چه تفاوتی با روش‌هایی مانند IMRT دارد، در چه سرطان‌هایی کاربرد بیشتری پیدا می‌کند و آیا واقعاً می‌تواند احتمال تابش ناخواسته به بافت‌های سالم را کاهش دهد.

پاسخ کوتاه

رادیوتراپی دقیق (IGRT) یا پرتودرمانی هدایت‌شده با تصویر، روشی است که در آن از تصاویر تهیه‌شده در اتاق درمان یا در ارتباط نزدیک با جلسه پرتودرمانی برای بررسی موقعیت تومور، اندام‌های داخلی و وضعیت قرارگیری بیمار استفاده می‌شود. این تصاویر با اطلاعات برنامه‌ریزی درمان مقایسه می‌شوند و در صورت نیاز، موقعیت بیمار یا برخی پارامترهای درمان اصلاح می‌شود.

هدف IGRT افزایش دقت رساندن دوز تجویزشده به هدف و کاهش تابش غیرضروری به بافت‌های سالم اطراف است. نوع تصویربرداری و دفعات انجام آن نیز بر اساس محل تومور، تکنیک پرتودرمانی و شرایط هر بیمار تعیین می‌شود.

مهم‌ترین نکات درباره رادیوتراپی دقیق (IGRT)

• افزایش دقت موقعیت‌یابی: IGRT به تیم پرتودرمانی کمک می‌کند موقعیت بیمار، تومور یا ساختارهای داخلی را نسبت به برنامه درمانی بررسی و در صورت نیاز اصلاح کند.
• بررسی تغییرات روزانه بدن: تغییر پرشدگی مثانه و روده، کاهش وزن، جابه‌جایی اندام‌ها یا تغییرات تومور می‌توانند موقعیت هدف را تغییر دهند. تصویربرداری IGRT می‌تواند بخشی از این تغییرات را آشکار کند.
• کمک به مدیریت حرکت تومور: در برخی تومورها، به‌خصوص تومورهایی که تحت تأثیر تنفس قرار دارند، IGRT می‌تواند همراه با تکنیک‌های مدیریت حرکت برای افزایش دقت درمان استفاده شود.
• امکان کاهش حاشیه‌های درمان در شرایط مناسب: افزایش اطمینان از موقعیت هدف ممکن است در برخی پروتکل‌ها امکان استفاده از حاشیه‌های درمانی کوچک‌تر را فراهم کند؛ البته این تصمیم باید توسط تیم پرتودرمانی و بر اساس شرایط بیمار گرفته شود.
• روش‌های تصویربرداری متنوع: بسته به دستگاه و محل درمان، ممکن است از تصاویر دوبعدی اشعه X، تصویربرداری kV/MV، CBCT، تصویربرداری سطحی، اولتراسوند یا MRI استفاده شود.
• بخشی از پرتودرمانی مدرن: IGRT امروزه در بسیاری از تکنیک‌ها و نواحی درمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد و نقش مهمی در کنترل کیفیت و دقت پرتودرمانی دارد.

رادیوتراپی دقیق (IGRT) چگونه انجام می‌شود؟

فرآیند IGRT بسته به نوع دستگاه و برنامه درمانی متفاوت است، اما معمولاً بیمار ابتدا دقیقاً در وضعیت تعیین‌شده برای پرتودرمانی قرار می‌گیرد. سپس با استفاده از سیستم تصویربرداری موجود در اتاق درمان، تصاویری از ناحیه موردنظر تهیه می‌شود.

این تصاویر با تصاویر مرجع حاصل از مرحله برنامه‌ریزی مقایسه می‌شوند. اگر مشخص شود موقعیت بیمار یا هدف نسبت به وضعیت برنامه‌ریزی‌شده تغییر کرده است، تیم درمان می‌تواند اصلاحات لازم را در موقعیت تخت یا بیمار انجام دهد و سپس تابش را آغاز کند.

در بعضی سیستم‌های پیشرفته، تصویربرداری یا پایش هدف می‌تواند در حین تابش نیز انجام شود. نوع و تعداد تصاویر موردنیاز برای همه بیماران یکسان نیست و بر اساس نوع سرطان، محل تومور، میزان حرکت اندام‌ها و تکنیک پرتودرمانی تعیین می‌شود.

IGRT در چه سرطان‌هایی کاربرد دارد؟

رادیوتراپی هدایت‌شده با تصویر می‌تواند در درمان بسیاری از تومورها به کار رود، اما اهمیت آن زمانی بیشتر می‌شود که تومور نزدیک اندام‌های حساس قرار داشته باشد، موقعیت آن بین جلسات تغییر کند یا حرکت طبیعی بدن بر محل هدف اثر بگذارد.

بسته به شرایط بیمار و برنامه درمانی، IGRT ممکن است در پرتودرمانی سرطان پروستات، ریه، کبد، پانکراس، سر و گردن، مغز و برخی تومورهای شکم و لگن مورد استفاده قرار گیرد. همچنین در درمان‌های بسیار دقیق مانند رادیوتراپی استریوتاکتیک بدن (SBRT) و رادیوسرجری استریوتاکتیک (SRS)، بررسی دقیق موقعیت هدف اهمیت ویژه‌ای دارد.

البته استفاده از IGRT برای یک نوع سرطان به این معنا نیست که همه بیماران مبتلا به آن سرطان به یک روش تصویربرداری یا یک پروتکل یکسان نیاز دارند. انتخاب روش به محل و ویژگی‌های تومور، تکنیک پرتودرمانی و نظر تیم درمان بستگی دارد.

رادیوتراپی دقیق (IGRT) چگونه دقت درمان را افزایش می‌دهد؟

در برنامه‌ریزی پرتودرمانی، تصاویر اولیه مانند CT برای مشخص‌کردن تومور، اندام‌های حساس و طراحی میدان‌های تابشی استفاده می‌شوند. بااین‌حال، موقعیت بیمار و اندام‌های داخلی ممکن است از یک جلسه تا جلسه دیگر اندکی تغییر کند. حتی عواملی مانند تنفس، پر یا خالی بودن مثانه و روده و تغییرات وزن می‌توانند بر موقعیت ساختارهای داخلی اثر بگذارند.

در رادیوتراپی دقیق (IGRT) از سیستم‌های تصویربرداری برای بررسی موقعیت هدف و ساختارهای مرتبط در زمان درمان استفاده می‌شود. تصاویر جدید با تصاویر مرجع برنامه‌ریزی مقایسه می‌شوند و اگر اختلاف مهمی وجود داشته باشد، تیم درمان می‌تواند پیش از شروع تابش، موقعیت بیمار را اصلاح کند.

در برخی فناوری‌های پیشرفته‌تر، امکان پایش حرکت هدف در حین درمان نیز وجود دارد. بنابراین، IGRT یک تکنیک واحد نیست و نحوه استفاده از آن بسته به دستگاه، محل تومور و پروتکل درمانی متفاوت است.

آیا تصویربرداری IGRT اشعه اضافی دارد؟

میزان پرتو اضافی در رادیوتراپی دقیق (IGRT) به نوع سیستم تصویربرداری مورد استفاده بستگی دارد. برخی روش‌ها مانند تصویربرداری با اشعه X و CBCT (Cone-Beam CT) از پرتوهای یونیزان برای تهیه تصویر استفاده می‌کنند؛ بنابراین مقدار محدودی دوز تصویربرداری به دوز کلی دریافتی بیمار اضافه می‌شود.

بااین‌حال، این میزان در برنامه‌ریزی درمان و پروتکل‌های تصویربرداری در نظر گرفته می‌شود و تیم رادیوتراپی تلاش می‌کند با انتخاب روش و دفعات مناسب تصویربرداری، دوز اضافی را تا حد امکان محدود کند. در مقابل، روش‌هایی مانند MRI از پرتو یونیزان استفاده نمی‌کنند؛ بنابراین تصویربرداری MRI به‌خودی‌خود دوز اشعه یونیزان به بیمار اضافه نمی‌کند.

هدف از تصویربرداری در IGRT این است که موقعیت بیمار، تومور و اندام‌های حساس با دقت بیشتری بررسی شود تا پرتودرمانی طبق برنامه و با کمترین تابش غیرضروری ممکن به بافت‌های سالم انجام شود. بنابراین وجود مقدار محدودی دوز تصویربرداری در برخی انواع IGRT باید در کنار مزیت افزایش دقت درمان ارزیابی شود.

آیا IGRT می‌تواند عوارض پرتودرمانی را کاهش دهد؟

یکی از اهداف اصلی IGRT، افزایش اطمینان از قرارگیری صحیح هدف در میدان تابش و کاهش دوز غیرضروری به بافت‌های سالم اطراف است. هرچه تیم درمان اطلاعات دقیق‌تری درباره موقعیت تومور و اندام‌های حساس داشته باشد، امکان اجرای دقیق‌تر برنامه درمانی فراهم می‌شود.

در برخی شرایط، این دقت بیشتر می‌تواند به استفاده از حاشیه‌های درمانی مناسب‌تر و کاهش میزان تابش به برخی بافت‌های سالم کمک کند. بااین‌حال، IGRT به معنی حذف کامل عوارض پرتودرمانی نیست. میزان عوارض همچنان به محل و اندازه تومور، دوز پرتودرمانی، حجم بافت تحت درمان، حساسیت اندام‌های اطراف، تکنیک مورد استفاده و شرایط فردی بیمار بستگی دارد.

همچنین برخی روش‌های IGRT مبتنی بر اشعه X مانند CBCT خود مقدار محدودی پرتو برای تصویربرداری ایجاد می‌کنند. تیم درمان هنگام انتخاب روش و دفعات تصویربرداری، مزایای افزایش دقت را در کنار میزان تصویربرداری موردنیاز ارزیابی می‌کند.

آیا IGRT درد دارد و جلسه درمان را طولانی‌تر می‌کند؟

خود رادیوتراپی دقیق (IGRT) معمولاً دردناک نیست. بیمار هنگام تصویربرداری یا تابش پرتو معمولاً چیزی احساس نمی‌کند؛ بااین‌حال، بی‌حرکت ماندن روی تخت درمان یا استفاده از وسایل ثابت‌کننده مانند ماسک در پرتودرمانی سر و گردن ممکن است برای بعضی افراد کمی ناراحت‌کننده باشد.

استفاده از IGRT می‌تواند مدت حضور بیمار روی تخت درمان را افزایش دهد، زیرا پیش از تابش باید تصاویر تهیه و با تصاویر مرجع مقایسه شوند و در صورت مشاهده اختلاف، موقعیت بیمار اصلاح شود. میزان این افزایش زمان به نوع دستگاه، محل درمان و روش تصویربرداری بستگی دارد.

در برخی فناوری‌های پیشرفته‌تر، به‌ویژه درمان‌های هدایت‌شده با MRI یا رادیوتراپی تطبیقی آنلاین، بررسی تصاویر و اصلاح برنامه درمان ممکن است زمان بیشتری نیاز داشته باشد. بنابراین مدت جلسه برای همه بیماران یکسان نیست.

اگر بیمار به دلیل درد، اضطراب، تنگی نفس یا هر مشکل دیگری نمی‌تواند برای مدت لازم در وضعیت تعیین‌شده بی‌حرکت بماند، بهتر است پیش از شروع جلسه این موضوع را با تیم رادیوتراپی مطرح کند.

تفاوت IGRT و IMRT چیست؟

IGRT و IMRT دو مفهوم مرتبط اما متفاوت در پرتودرمانی هستند. IMRT یا پرتودرمانی با شدت تعدیل‌شده، به نحوه طراحی و شکل‌دهی دوز تابشی مربوط می‌شود؛ در این روش شدت پرتو در بخش‌های مختلف میدان درمان تغییر می‌کند تا دوز مناسب‌تری به تومور برسد و از اندام‌های حساس اطراف بهتر محافظت شود.

در مقابل، IGRT به استفاده از تصویربرداری برای بررسی موقعیت بیمار و هدف در زمان درمان مربوط است. به زبان ساده، IMRT کمک می‌کند «دوز چگونه توزیع شود» و IGRT کمک می‌کند بررسی کنیم «هدف در کجا قرار دارد».

این دو فناوری می‌توانند در کنار یکدیگر استفاده شوند. در بسیاری از درمان‌های مدرن، تصویربرداری IGRT به تیم درمان کمک می‌کند پرتودرمانی طراحی‌شده با تکنیک‌هایی مانند IMRT را با دقت بیشتری اجرا کند.

تفاوت IGRT و رادیوتراپی تطبیقی (ART) چیست؟

IGRT و رادیوتراپی تطبیقی (ART) ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند، اما یک مفهوم نیستند. در IGRT از تصویربرداری برای بررسی موقعیت بیمار، تومور و اندام‌های اطراف در ارتباط با جلسه درمان استفاده می‌شود و ممکن است بر اساس این اطلاعات، موقعیت بیمار اصلاح شود.

در رادیوتراپی تطبیقی (ART) یک مرحله فراتر می‌رویم؛ اگر تصاویر نشان دهند آناتومی بیمار، اندازه یا موقعیت تومور یا اندام‌های اطراف به شکلی تغییر کرده که برنامه قبلی دیگر مناسب نیست، ممکن است خود برنامه پرتودرمانی نیز بازبینی یا تطبیق داده شود.

بنابراین، تصویربرداری IGRT می‌تواند اطلاعات مهمی برای تصمیم‌گیری درباره نیاز به تطبیق برنامه درمان فراهم کند، اما هر بار استفاده از IGRT به معنی انجام ART نیست.

آیا رادیوتراپی دقیق (IGRT) محدودیت هم دارد؟

با وجود مزایای IGRT، این فناوری بدون محدودیت نیست. کیفیت تصاویر در همه دستگاه‌ها و برای همه بافت‌ها یکسان نیست؛ برای مثال، CBCT در مقایسه با MRI ممکن است تفکیک بافت نرم کمتری داشته باشد. همچنین برخی روش‌های تصویربرداری مبتنی بر اشعه X مقدار کمی دوز تصویربرداری به بیمار اضافه می‌کنند.

تصاویر نیز باید به‌درستی تفسیر و با تصاویر برنامه‌ریزی تطبیق داده شوند و استفاده ایمن از IGRT به تجهیزات مناسب، کنترل کیفیت و تیم آموزش‌دیده نیاز دارد.

مهم‌تر اینکه IGRT نمی‌تواند تمام تغییرات بدن یا حرکات تومور را در همه شرایط به‌طور کامل جبران کند. به همین دلیل، روش تصویربرداری و دفعات استفاده از آن باید متناسب با هدف درمان و شرایط هر بیمار انتخاب شود.

خلاصه مقاله در یک نگاه

موضوع	رادیوتراپی دقیق (IGRT)
هدف اصلی	افزایش دقت موقعیت‌یابی هدف و اجرای پرتودرمانی
روش	استفاده از تصویربرداری در ارتباط با جلسه درمان
روش‌های تصویربرداری	X-ray، kV/MV، CBCT، MRI، اولتراسوند یا سایر فناوری‌ها بسته به دستگاه
مزیت اصلی	کمک به کاهش خطای موقعیت‌یابی و تابش غیرضروری به بافت سالم
بررسی حرکت	در برخی سیستم‌ها امکان پایش حرکت هدف وجود دارد
کاربرد	بسیاری از تومورها، به‌ویژه درمان‌هایی که دقت موقعیت‌یابی اهمیت زیادی دارد
محدودیت	کیفیت تصویر، دوز تصویربرداری در برخی روش‌ها، زمان و نیاز به کنترل کیفیت
آیا عوارض را حذف می‌کند؟	خیر؛ هدف کاهش تابش غیرضروری است، نه حذف کامل عوارض

کلام آخر

رادیوتراپی دقیق (IGRT) یکی از فناوری‌های مهم پرتودرمانی مدرن است که با استفاده از تصویربرداری، به تیم درمان کمک می‌کند موقعیت تومور، بیمار و اندام‌های اطراف را با دقت بیشتری بررسی کند و در صورت نیاز پیش از تابش اصلاحات لازم را انجام دهد.

IGRT می‌تواند اجرای دقیق‌تر برنامه پرتودرمانی و کاهش تابش غیرضروری به برخی بافت‌های سالم را امکان‌پذیر کند، اما به معنی حذف کامل عوارض یا مناسب‌بودن یک روش تصویربرداری برای همه بیماران نیست. نوع و دفعات تصویربرداری باید بر اساس محل تومور، تکنیک پرتودرمانی و شرایط فردی بیمار انتخاب شود.

اگر می‌خواهید بدانید رادیوتراپی دقیق (IGRT) برای نوع سرطان و برنامه درمانی شما چه کاربردی دارد، متخصص رادیوتراپی انکولوژی می‌تواند با بررسی تصاویر، محل تومور و اندام‌های حساس اطراف، مناسب‌ترین روش درمان را مشخص کند.