همه‌چیز درباره کرایوتراپی در سرطان

طبق آمارهای جهانی، در سال ۲۰۲۰ نزدیک به ۱۰ میلیون نفر بر اثر سرطان جان خود را از دست دادند؛ یعنی تقریباً یک نفر از هر شش مرگ در دنیا به دلیل سرطان بوده است. این آمار تکان‌دهنده نشان می‌دهد که سرطان همچنان یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های سلامت بشر است. در دهه‌های اخیر روش‌های نوینی همچون درمان‌های هدفمند، ایمونوتراپی و تکنیک‌های فیزیکی مانند کرایوتراپی در سرطان به کمک آمده‌اند تا در کنار جراحی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی، شانس بهبودی بیماران را افزایش دهند.

حال تصور کنید که بتوان تومور سرطانی را منجمد کرد تا از بین برود؛ آیا این روش می‌تواند جان انسان‌ها را نجات دهد؟ کرایوتراپی در سرطان دقیقاً بر همین اصل بنا شده است: استفاده از سرما برای نابودی سلول‌های سرطانی. شاید این ایده در نگاه اول علمی-تخیلی به نظر برسد، اما واقعیت این است که سال‌ها است پزشکان از روش انجماد برای درمان برخی سرطان‌ها بهره می‌برند.

در این مقاله با زبانی ساده و صمیمی، به بررسی کامل کرایوتراپی در سرطان می‌پردازیم: اینکه کرایوتراپی چیست، چگونه انجام می‌شود، در درمان کدام انواع سرطان کاربرد دارد، چه مزایا و عوارضی به همراه دارد و چگونه در کنار سایر روش‌های درمان سرطان به کار گرفته می‌شود. در پایان نیز با نگاهی امیدبخش به آینده‌ی این روش، خواهیم دید که چطور “سلاح سرد” کرایوتراپی می‌تواند در نبرد با بیماری سرطان نقش‌آفرینی کند. پس اگر به دنبال آشنایی با یکی از جالب‌ترین روش‌های درمان سرطان هستید، با ما همراه باشید.

کرایوتراپی در سرطان چیست و چگونه انجام می‌شود؟

کرایوتراپی یا کرایوسرجری (سرما‌درمانی) روشی است که در آن با استفاده از سرمای شدید، بافت‌های غیرطبیعی و سرطانی را تخریب می‌کنند. در این روش پزشک یک ماده بسیار سرد – معمولاً نیتروژن مایع یا گاز آرگون – را به محل تومور اعمال می‌کند تا سلول‌های سرطانی منجمد شده و از بین بروند. کرایوتراپی در سرطان یک درمان موضعی محسوب می‌شود؛ یعنی بر خلاف شیمی‌درمانی که تمام بدن را تحت تأثیر قرار می‌دهد، کرایوتراپی تنها ناحیه‌ی مشخصی (تومور هدف) را هدف قرار می‌دهد.

روش انجام کرایوتراپی بسته به محل تومور متفاوت است. برای تومورهای سطحی یا پوستی، پزشک مستقیماً نیتروژن مایع را با یک سواب پنبه‌ای یا اسپری ویژه روی ضایعه می‌زند و آن را منجمد می‌کند. اما برای تومورهایی که داخل بدن قرار دارند (مثلاً در کبد یا پروستات)، از وسیله‌ای به نام کرایوپروب استفاده می‌شود.

کرایوپروب یک لوله‌ی نازک فلزی است که توانایی انتقال سرمای شدید را دارد. پزشک کرایوپروب را از طریق یک برش کوچک وارد بدن کرده و آن را به تومور می‌رساند. سپس با گردش گاز بسیار سرد در داخل کرایوپروب، بافت تومور به سرعت منجمد می‌شود. معمولاً پزشکان برای اطمینان از تخریب کامل سلول‌ها، چندین بار چرخه‌ی “انجماد-ذوب” را تکرار می‌کنند؛ یعنی پس از انجماد کامل تومور، اجازه می‌دهند یخ آن آب شود و مجدداً آن را فریز می‌کنند. این تغییر شدید دما باعث پاره شدن غشاهای سلولی و اختلال در خون‌رسانی تومور می‌شود و در نتیجه سلول‌های سرطانی می‌میرند.

به نقل از سایت All Seniors: روش‌هایی مانند (فریز کردن با نیتروژن مایع) برای از بین بردن ضایعات سطحی، و جراحی موهس که سرطان را لایه به لایه برداشته و هر بار زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند، از گزینه‌های درمانی مؤثر برای سرطان پوست هستند که به‌خصوص در نواحی حساس و قابل‌دید بدن کاربرد دارند.

در حین انجام کرایوتراپی داخل بدن، تیم پزشکی از روش‌های تصویربرداری مانند سونوگرافی، سی‌تی اسکن یا ام‌آر‌آی استفاده می‌کنند تا موقعیت دقیق کرایوپروب را ببینند و مطمئن شوند انجماد دقیقاً روی تومور اعمال می‌شود. به این ترتیب، آسیب به بافت‌های سالم اطراف به حداقل می‌رسد. کرایوتراپی معمولاً با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود (فقط محل درمان بی‌حس می‌شود) و نیازی به جراحی باز ندارد؛ به همین دلیل یک روش کم‌تهاجمی محسوب می‌شود. بسیاری از درمان‌های کرایوتراپی به صورت سرپایی انجام می‌شوند و بیمار در همان روز به خانه بازمی‌گردد یا نهایتاً یک شب در بیمارستان می‌ماند.

به طور خلاصه، کرایوتراپی در سرطان یک روش موضعی و کم‌تهاجمی است که با استفاده از سرما سلول‌های سرطانی را تخریب می‌کند.

کرایوتراپی در درمان کدام سرطان‌ها به کار می‌رود؟

یکی از جذابیت‌های کرایوتراپی در سرطان این است که می‌تواند برای انواع مختلفی از سرطان‌ها و حتی پیش‌سرطان‌ها مورد استفاده قرار گیرد. در گذشته، سرما‌درمانی بیشتر برای تومورهای سطحی و پوستی به کار می‌رفت، اما امروزه با پیشرفت تکنیک‌ها و تجهیزات، در تومورهای داخلی بدن نیز کاربرد یافته است. در زیر به مهم‌ترین موارد استفاده از کرایوتراپی در سرطان اشاره می‌کنیم:

• کرایوتراپی در سرطان‌های پوستی: کرایوتراپی روش موثری برای درمان برخی سرطان‌های پوست مانند کارسینوم سلول بازال (بازال سل) و کارسینوم سلول سنگفرشی در مراحل اولیه است. با انجماد ضایعه پوستی، سلول‌های سرطانی از بین رفته و ضایعه پس از مدتی می‌افتد. همچنین ضایعات پوستی پیش‌سرطانی (مانند کراتوز اکتینیک) اغلب با کرایوتراپی درمان می‌شوند تا از تبدیل آن‌ها به سرطان پوست جلوگیری شود.
• کرایوتراپی در سرطان چشم (رتینوبلاستوما): رتینوبلاستوما یک سرطان نادر چشم در کودکان است. کرایوتراپی در سرطان رتینوبلاستوما به عنوان یک روش جهت از بین بردن تومورهای کوچک شبکیه به کار می‌رود و می‌تواند به حفظ بینایی کودک کمک کند. پزشکان با انجماد تومورهای کوچک در شبکیه، سلول‌های سرطانی را نابود می‌کنند. پیشرفت‌هایی مانند کرایوتراپی کمک کرده‌اند که در موارد مناسب بتوان چشم کودک را حفظ کرد، در حالی که در گذشته در بسیاری از موارد چاره‌ای جز خارج کردن چشم مبتلا وجود نداشت.
• کرایوتراپی در سرطان پروستات: در سرطان پروستات موضعی (محدود به غده پروستات)، کرایوتراپی یک گزینه درمانی کم‌تهاجمی است. این روش به ویژه برای بیمارانی که جراحی بزرگی برایشان پرخطر است یا در موارد عود سرطان پس از پرتودرمانی استفاده می‌شود. طی کرایوتراپی پروستات، چندین کرایوپروب تحت هدایت سونوگرافی داخل غده پروستات قرار داده شده و کل غده منجمد می‌گردد. مطالعات نشان داده‌اند که کرایوتراپی در سرطان پروستات می‌تواند در بسیاری از بیماران، تومور را به خوبی کنترل کند (برای مثال، در یک مطالعه ۸۰٪ بیماران با سرطان پروستات با درجه‌ی متوسط پس از ۱٫۵ سال از کرایوتراپی عاری از سرطان بودند).
• کرایوتراپی در سرطان کبد: برای تومورهای کبدی که محدود به کبد هستند (مثلاً برخی موارد سرطان اولیه کبد یا متاستازهای محدود کبد)، کرایوتراپی یک گزینه درمانی است. در بیمارانی که امکان جراحی برداشتن تومور را ندارند یا تومور در محل پرخطری است، انجماد تومور می‌تواند آن را تخریب کند. البته کرایوتراپی کبد نیازمند مهارت بالا است، زیرا باید دقت کرد به ساختارهای حیاتی مانند عروق خونی بزرگ یا مجاری صفراوی آسیبی نرسد. نکته‌ی قابل توجه این است که کرایوتراپی بر خلاف روش‌های حرارتی (مانند رادیوفرکوئنسی) تحت تأثیر جریان خون قرار نمی‌گیرد؛ بنابراین در تومورهایی که نزدیک رگ‌های بزرگ کبدی هستند، سرما قادر است تومور را منجمد کند بدون اینکه جریان خون بتواند اثربخشی آن را کاهش دهد.
• کرایوتراپی در سرطان کلیه: در تومورهای کوچک کلیه (معمولاً کوچکتر از ۴ سانتی‌متر)، کرایوتراپی یک روش درمانی موثر و عضو-حفظ‌کننده است. به جای برداشت کامل کلیه یا بخشی از آن با جراحی، پزشک می‌تواند با کرایوپروب تومور را منجمد کرده و از بین ببرد. این کار به ویژه برای بیماران مسن‌تر یا افراد دارای شرایط جسمی که جراحی باز برایشان پرخطر است، گزینه مناسبی محسوب می‌شود. تحقیقات نشان داده‌اند که میزان کنترل سرطان در تومورهای کوچک کلیه با روش‌های نابودی موضعی مانند کرایوتراپی (یا فرسایش با امواج رادیویی) بسیار بالا و قابل مقایسه با جراحی است، در حالی که عملکرد کلیه تا حد زیادی حفظ می‌شود.
• کرایوتراپی در سرطان ریه: کرایوتراپی در برخی موارد سرطان ریه نیز کاربرد دارد، به خصوص وقتی که تومور کوچک باشد و بیمار کاندید مناسبی برای جراحی نباشد. همچنین در مواردی که یک تومور متاستاتیک ریه باعث انسداد راه هوایی شده و تنفس را مشکل کرده است، با کرایوتراپی می‌توان بخشی از تومور را کوچک کرد و راه هوایی را باز نمود. البته استفاده از کرایوتراپی در سرطان ریه نسبت به روش‌های استاندارد (مثل جراحی یا رادیوتراپی) محدودتر است و بیشتر جنبه‌ی کمکی یا تسکینی دارد.
• کرایوتراپی در سرطان استخوان: برخی تومورهای استخوانی (مانند کندروسارکوم که نوعی سرطان غضروف استخوان است) با کمک کرایوتراپی درمان می‌شوند. در این موارد معمولاً پس از برداشتن بخش عمده تومور با جراحی، حفره‌ی باقی‌مانده در استخوان را با پروب کرایو منجمد می‌کنند تا سلول‌های سرطانی باقیمانده نیز نابود شوند. این کار می‌تواند ریسک عود تومور را کاهش دهد.
• کرایوتراپی در سایر سرطان‌ها: کرایوتراپی در سرطان‌های دیگری نیز به کار گرفته شده یا در حال مطالعه است؛ از جمله در سرطان پستان (برای تومورهای کوچک در مراحل اولیه – در مرحله پژوهشی)، برخی تومورهای خوش‌خیم استخوانی، و سرطان‌های نادر (مثل مواردی از سرطان آلت تناسلی در مردان). علاوه بر این، کرایوتراپی نقشی در درمان ضایعات پیش‌سرطانی نیز دارد: مهم‌ترین نمونه آن ضایعات پیش‌بدخیم دهانه رحم (تغییرات غیرطبیعی سلول‌های دهانه رحم) است که با کرایوتراپی درمان می‌شوند تا از پیشرفت به سرطان جلوگیری شود؛ این روش در حدود ۸۵–90٪ موارد موجب ریشه‌کنی کامل این ضایعات شده و مانع تبدیل آن‌ها به سرطان مهاجم می‌گردد. پژوهش‌های بالینی در حال بررسی استفاده از کرایوتراپی برای برخی سرطان‌های دیگر (از جمله سرطان پانکراس و سرطان روده بزرگ) نیز هستند و در صورت اثبات ایمنی و اثربخشی، ممکن است در آینده دامنه کاربرد این روش باز هم وسیع‌تر شود.

همان‌طور که دیدیم، کرایوتراپی در سرطان برای طیف گسترده‌ای از تومورها (از پوست و چشم گرفته تا پروستات و کبد) کاربرد دارد و حتی در پیشگیری از برخی سرطان‌ها نیز نقش ایفا می‌کند.

مزایای کرایوتراپی در درمان سرطان

روش کرایوتراپی در سرطان دارای مزایای قابل توجهی است که آن را به یک گزینه جذاب در موارد خاص تبدیل می‌کند. برخی از مهم‌ترین مزایای کرایوتراپی عبارتند از:

• کم‌تهاجمی بودن: کرایوتراپی نیازی به عمل جراحی بزرگ و شکافتن وسیع بدن ندارد. برای تومورهای داخلی، تنها یک برش کوچک جهت ورود کرایوپروب کافی است. بنابراین، عوارض مربوط به عمل جراحی سنتی (مانند درد زیاد، خونریزی قابل توجه، طولانی بودن دوره نقاهت) در کرایوتراپی بسیار کمتر است.
• بی‌حسی موضعی و سرپایی بودن: اغلب موارد کرایوتراپی با بی‌حسی موضعی یا حداقل بیهوشی انجام می‌شوند. بیمار معمولاً نیازی به بستری طولانی در بیمارستان ندارد و می‌تواند سریع‌تر به زندگی روزمره بازگردد. بسیاری از درمان‌های کرایوتراپی سرپایی هستند یا حداکثر یک شب بستری نیاز دارند.
• حفظ بافت‌های سالم اطراف: به دلیل ماهیت موضعی کرایوتراپی، پزشک می‌تواند منطقه‌ی درمان را کاملاً محدود به تومور کند. با کمک تصویربرداری لحظه‌به‌لحظه، سرما دقیقاً روی بافت سرطانی اعمال می‌شود و بافت سالم اطراف تا حد زیادی دست‌نخورده باقی می‌ماند. این ویژگی به ویژه در تومورهایی که نزدیک اندام‌های حساس هستند بسیار اهمیت دارد.
• قابلیت تکرار درمان: کرایوتراپی را در صورت نیاز می‌توان بیش از یک بار انجام داد. اگر توموری پس از مدتی دوباره رشد کند یا به طور ناقص تخریب شده باشد، می‌توان مجدداً آن را منجمد کرد. این در حالی است که برخی روش‌های دیگر (مثلاً پرتودرمانی) محدودیت دفعات دارند.
• گزینه برای بیماران خاص: کرایوتراپی می‌تواند برای بیمارانی که گزینه‌های درمانی دیگر برایشان دشوار یا خطرناک است مفید باشد. فرض کنید فرد سالخورده‌ای یک تومور سرطانی کوچک در کبد یا کلیه دارد و به دلیل مشکلات جسمی تحمل عمل جراحی بزرگ را ندارد؛ در چنین شرایطی کرایوتراپی می‌تواند فرصت درمان موثری را بدون خطرات جراحی فراهم کند.
• حفظ عضو: در برخی سرطان‌ها کرایوتراپی امکان حفظ عضو را فراهم می‌کند. برای مثال، در سرطان کلیه با کرایوتراپی می‌توان تومور را از بین برد بدون اینکه کل کلیه برداشته شود، یا در سرطان پروستات امکان حفظ خود غده پروستات (به جای برداشتن آن) وجود دارد. حفظ عضو به بهبود کیفیت زندگی بیمار پس از درمان کمک زیادی می‌کند.
• ترکیب با سایر درمان‌ها: کرایوتراپی می‌تواند در کنار دیگر روش‌های درمان سرطان به کار رود. برای نمونه، ممکن است پس از جراحی یک تومور بزرگ، محل جراحی را با کرایوتراپی نیز درمان کنند تا سلول‌های باقیمانده احتمالی را از بین ببرند. یا در برخی موارد، ابتدا تومور با کرایوتراپی کوچک شده و سپس بیمار تحت شیمی‌درمانی یا ایمنی‌درمانی قرار می‌گیرد. این انعطاف‌پذیری به پزشکان اجازه می‌دهد بهترین برنامه درمانی را برای بیمار طراحی کنند.

در مجموع، این مزایا موجب شده‌اند که کرایوتراپی در سرطان به عنوان یک گزینه جذاب در موارد مناسب مطرح باشد.

محدودیت‌ها و معایب کرایوتراپی در سرطان

با وجود مزایای متعدد، باید توجه داشت که کرایوتراپی در سرطان برای همه شرایط ایدئال نیست و محدودیت‌ها یا نقاط ضعفی نیز دارد. برخی از مهم‌ترین معایب و محدودیت‌های کرایوتراپی عبارتند از:

• عدم کاربرد برای تومورهای بزرگ یا منتشر: کرایوتراپی یک درمان موضعی است و بیشترین کارایی را روی تومورهای کوچک و محدود دارد. اگر تومور بسیار بزرگ باشد یا سرطان به چند نقطه از بدن منتشر شده باشد، کرایوتراپی به تنهایی نمی‌تواند همه سلول‌های سرطانی را هدف قرار دهد. در این موارد معمولاً نیاز به درمان‌های سیستمیک (مانند شیمی‌درمانی) یا جراحی‌های گسترده است.
• نیاز به قابل‌رؤیت بودن تومور: برای انجام کرایوتراپی، پزشک باید بتواند تومور را با تصویربرداری ببیند و کرایوپروب را دقیقاً در محل مناسب قرار دهد. تومورهایی که در تصویربرداری مشخص نباشند یا موقعیت نامعلومی داشته باشند، قابل انجماد با این روش نیستند. بنابراین کرایوتراپی بیشتر برای تومورهایی کاربرد دارد که مکان آن‌ها به وضوح مشخص است.
• ناشناخته بودن نتایج بلندمدت در برخی سرطان‌ها: کرایوتراپی در برخی از کاربردها نسبتاً جدیدتر است و هنوز داده‌های بسیار طولانی‌مدت (مثلاً بقای ۱۰–۱۵ ساله) برای همه سرطان‌ها در دست نیست. هرچند نتایج اولیه در بسیاری موارد امیدوارکننده بوده، اما پزشکان همچنان با احتیاط از این روش در سرطان‌هایی که درمان‌های استاندارد موفقی دارند استفاده می‌کنند تا مطمئن شوند که نتایج کرایوتراپی در درازمدت نیز مطلوب است.
• احتمال ناکامل بودن تخریب تومور: موفقیت کرایوتراپی وابسته به این است که تمام قسمت‌های تومور به اندازه کافی منجمد شوند. در صورتی که بخشی از تومور از چرخه انجماد مصون بماند (مثلاً به دلیل بزرگ بودن تومور یا محدودیت دسترسی پروب به همه جای آن)، ممکن است آن قسمت باقی‌مانده دوباره رشد کند. به همین دلیل، مهارت پزشک و انتخاب صحیح بیمار (از نظر اندازه و محل تومور) در موفقیت درمان بسیار تأثیرگذار است.
• نیاز به تجهیزات و تخصص ویژه: انجام کرایوتراپی نیازمند دستگاه‌ها و پروب‌های مخصوص و نیز تیم پزشکی با تجربه در این زمینه است. همه مراکز درمانی چنین امکاناتی ندارند. بیمارانی که کاندید کرایوتراپی هستند ممکن است نیاز باشد به مراکز تخصصی‌تر مراجعه کنند.
• مسائل پوشش بیمه و هزینه: در برخی کشورها، چون کرایوتراپی برای بعضی کاربردهای سرطان هنوز جزو استانداردهای تثبیت‌شده نیست، ممکن است همه بیمه‌ها هزینه آن را پوشش ندهند. همچنین هزینه تجهیزات کرایوتراپی می‌تواند بالا باشد. البته این موارد بسته به محل زندگی و سیستم بهداشتی متغیر است.

با وجود این نقاط ضعف، نباید فراموش کرد که کرایوتراپی در سرطان همچنان یک روش ارزشمند است که در شرایط مناسب می‌تواند سودمند واقع شود.

عوارض و اثرات جانبی کرایوتراپی در سرطان

هر روش درمانی پزشکی ممکن است در کنار اثرات مفید خود، عوارض یا اثرات جانبی نیز به همراه داشته باشد. کرایوتراپی در سرطان معمولاً عوارض شدید کمتری نسبت به جراحی یا پرتودرمانی دارد، اما با این حال می‌تواند باعث برخی عوارض شود. میزان و نوع این عوارض بیشتر به محل درمان و اندازه تومور بستگی دارد. در ادامه به شماری از عوارض احتمالی کرایوتراپی اشاره می‌کنیم:

• درد و تورم در ناحیه درمان: پس از کرایوتراپی، محل ورود کرایوپروب یا ناحیه‌ای که منجمد شده ممکن است برای چند روز دردناک و متورم باشد. این حالت معمولاً خفیف تا متوسط است و با مسکن‌های معمولی کنترل می‌شود. کبودی نیز در محل ورود سوزن‌ها شایع است.
• خونریزی یا عفونت: هر مداخله‌ای که با ورود ابزار به بدن همراه باشد، احتمال خونریزی یا عفونت را دارد. در کرایوتراپی نیز به ندرت ممکن است خونریزی داخلی (مثلاً در کرایوتراپی کبد یا کلیه) یا عفونت در محل درمان رخ دهد. پزشکان برای پیشگیری، اقدامات استریل را رعایت می‌کنند و در صورت لزوم آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه می‌دهند.
• ایجاد بافت جوشگاه (اسکار) یا تغییرات پوستی: در کرایوتراپی ضایعات پوستی، ممکن است پس از بهبود، جای زخم کوچکی باقی بماند یا رنگدانه پوست در ناحیه درمان تغییر کند (کاهش رنگ یا لکه‌های روشن‌تر). همچنین اگر ناحیه درمان پرمو باشد، احتمال ریزش موهای آن قسمت وجود دارد.
• آسیب عصبی موضعی: سرمای شدید می‌تواند اعصاب اطراف تومور را تحت تأثیر قرار دهد. مثلاً در کرایوتراپی پوست، اگر عصب نزدیک منطقه فریز شود، ممکن است بی‌حسی یا گزگز موقتی در آن ناحیه ایجاد شود. در بیشتر موارد، حس طی چند هفته تا ماه برمی‌گردد، اما در موارد نادر ممکن است آسیب دائمی به عصب وارد شود.
• عوارض مخصوص محل درمان: بسته به عضو تحت درمان، کرایوتراپی می‌تواند عوارض ویژه‌ای داشته باشد. برای مثال:
  • در کرایوتراپی دهانه رحم (برای ضایعات پیش‌سرطانی)، ممکن است گرفتگی و درد شبیه دل‌پیچه یا ترشحات آبکی و مختصری خونریزی به طور موقت ایجاد شود.
  • در کرایوتراپی تومورهای پروستات، عوارض می‌تواند شامل مشکلات ادراری (مانند سختی در دفع ادرار یا بی‌اختیاری ادرار) و اختلال در نعوظ باشد؛ به خصوص در بیمارانی که قبلاً پرتودرمانی شده‌اند، احتمال این عوارض بیشتر است. به ندرت، ممکن است فیستول (ارتباط غیرطبیعی) بین راست‌روده و مثانه ایجاد شود که نیاز به جراحی اصلاحی دارد.
  • در کرایوتراپی تومورهای کبد، خطر آسیب به مجاری صفراوی یا عروق بزرگ وجود دارد که می‌تواند منجر به خونریزی شدید یا عفونت‌های جدی شود.
  • در کرایوتراپی تومورهای استخوان، ناحیه استخوانی ضعیف شده و در بلندمدت احتمال شکستگی استخوان در آن محل افزایش می‌یابد.
• علائم شبیه آنفلوآنزا پس از کرایوتراپی: برخی بیماران، به خصوص پس از انجماد تومورهای داخلی بزرگ، دچار حالتی شبیه آنفلوآنزای خفیف می‌شوند. برای چند روز ممکن است تب خفیف، لرز، بدن‌درد و احساس خستگی داشته باشند که به آن “سندرم پس از ابلیشن” گفته می‌شود. این علائم موقتی هستند و معمولاً طی حدود یک هفته برطرف می‌شوند.
• واکنش به سرما (نادر اما مهم): در موارد بسیار نادر، بدن بیمار ممکن است به آزاد شدن ناگهانی عوامل التهابی ناشی از انجماد واکنش نشان دهد. این حالت که گاهی “کریوشوک” نامیده می‌شود، می‌تواند با علائمی مانند لرز شدید، تب، افت فشار خون و اختلال عملکرد ارگان‌های حیاتی همراه باشد و حتی زندگی بیمار را تهدید کند. وقوع کریوشوک بسیار نادر است و بیشتر در کرایوتراپی حجم‌های بزرگ تومور (مثلاً در کبد) گزارش شده است.

به طور کلی بسیاری از عوارض کرایوتراپی نسبت به روش‌های تهاجمی‌تر خفیف‌تر هستند و طی چند روز تا چند هفته برطرف می‌شوند. پزشک با بررسی شرایط بیمار و محل تومور، تلاش می‌کند احتمال بروز عوارض جدی را به حداقل برساند. مهم است که بیمار در صورت مشاهده هر علامت غیرعادی پس از کرایوتراپی، به سرعت به تیم درمانی اطلاع دهد تا اقدامات لازم انجام شود.

در نهایت، گرچه کرایوتراپی در سرطان عموماً عوارض کمتری نسبت به بسیاری از روش‌های درمانی دارد، اما همچنان یک روش پزشکی جدی است و باید تحت نظر متخصص مجرب انجام شود.

کرایوتراپی در کنار سایر درمان‌های سرطان

در اغلب موارد، درمان سرطان تنها به یک روش ختم نمی‌شود بلکه ترکیبی از روش‌ها برای دستیابی به بهترین نتیجه به کار گرفته می‌شوند. کرایوتراپی در سرطان نیز می‌تواند به عنوان بخشی از یک برنامه درمانی جامع در کنار سایر درمان‌ها استفاده شود. در واقع، سرمادرمانی نه تنها رقیب روش‌های دیگر نیست، بلکه گاهی یک همراه مکمل برای آن‌ها محسوب می‌شود.

یکی از کاربردهای مهم کرایوتراپی، استفاده پس از عمل جراحی است. به عنوان مثال، در درمان برخی تومورهای استخوانی یا بافت نرم، جراح تا حد امکان تومور را برمی‌دارد و سپس بستر باقی‌مانده تومور را با کرایوتراپی فریز می‌کند تا هر سلول سرطانی میکروسکوپی باقی‌مانده نیز نابود شود. این استراتژی ترکیبی می‌تواند احتمال عود مجدد تومور را کاهش دهد. همچنین در سرطان پروستات، اگر پس از پرتودرمانی سرطان عود کند، کرایوتراپی به عنوان یک درمان نجات‌بخش (سالوِج) می‌تواند برای از بین بردن تومور باقی‌مانده استفاده شود.

روش کرایوتراپی در سرطان همچنین با درمان‌های دارویی مانند شیمی‌درمانی و هورمون‌درمانی قابل ترکیب است. در برخی موارد، پزشکان ابتدا با کرایوتراپی اندازه‌ی تومور را کوچک می‌کنند و سپس با شیمی‌درمانی به مبارزه با سلول‌های سرطانی باقی‌مانده در سراسر بدن می‌پردازند. این کار به ویژه زمانی مفید است که تومور اولیه بزرگ بوده و نیاز است پیش از شیمی‌درمانی حجم آن کاهش یابد. ترکیب کرایوتراپی با هورمون‌درمانی نیز در سرطان‌هایی مانند پروستات می‌تواند سودمند باشد؛ هورمون‌درمانی رشد سرطان را کند می‌کند و کرایوتراپی توده‌ی موجود را نابود می‌کند.

یکی از حوزه‌های پژوهشی هیجان‌انگیز در سال‌های اخیر، ترکیب کرایوتراپی در سرطان با ایمنی‌درمانی (ایمونوتراپی) است. ایده این است که انجماد تومور می‌تواند پاسخ سیستم ایمنی بدن را در برابر سرطان تحریک کند؛ به بیان ساده‌تر، وقتی سلول‌های سرطانی در اثر سرما می‌میرند، قطعاتی از آن‌ها و سیگنال‌های خطر در بدن آزاد می‌شود که ممکن است سیستم ایمنی را متوجه حضور سلول‌های سرطانی دیگر در بدن کند.

پژوهشگران در حال بررسی هستند که اگر پس از کرایوتراپی از داروهای ایمنی‌درمانی (مثلاً مهارکننده‌های ایست بازرسی ایمنی) استفاده شود، آیا سیستم ایمنی می‌تواند به طور مؤثرتری با تومورهای باقیمانده یا متاستازهای دوردست مبارزه کند یا خیر. نتایج اولیه برخی مطالعات نشان داده‌اند که این ترکیب می‌تواند باعث اثرات ضدسرطانی گسترده‌تری شود، اما هنوز برای کاربرد وسیع بالینی، تحقیقات بیشتری مورد نیاز است.

به طور کلی، رویکرد ترکیبی در درمان سرطان رایج است. کرایوتراپی در سرطان نیز جایگاه خود را به عنوان یکی از ابزارهای درمانی پیدا کرده که بسته به نیاز می‌تواند در کنار جراحی، پرتودرمانی، شیمی‌درمانی یا ایمنی‌درمانی استفاده شود. تصمیم درباره‌ی ترکیب درمان‌ها بر عهده تیم تخصصی سرطان است که با در نظر گرفتن نوع سرطان، مرحله بیماری و شرایط بیمار، بهترین برنامه را طرح‌ریزی می‌کنند.

به بیان دیگر, کرایوتراپی در سرطان اغلب نه جایگزین بلکه مکملی برای سایر درمان‌ها است و همگی در کنار هم به بهبود بیمار کمک می‌کنند.

تجربه‌ی بیمار از کرایوتراپی (قبل، حین و پس از درمان)

ممکن است برای شما این سوال پیش بیاید که در صورت انتخاب کرایوتراپی در سرطان به عنوان روش درمان، باید منتظر چه مراحلی باشید و این تجربه برای بیمار چگونه خواهد بود. در این بخش، به طور خلاصه مراحل قبل، حین و پس از کرایوتراپی را از نگاه بیمار مرور می‌کنیم:

قبل از کرایوتراپی: پزشک برای برنامه‌ریزی دقیق کرایوتراپی معمولاً چند اقدام انجام می‌دهد. ابتدا آزمایش‌ها و تصویربرداری‌های لازم (مانند سی‌تی اسکن یا MRI) برای تعیین موقعیت دقیق و اندازه تومور صورت می‌گیرد. همچنین ممکن است پزشک از شما بخواهد مصرف برخی داروها را موقتاً قطع کنید؛ به ویژه داروهای رقیق‌کننده خون (مثل آسپرین یا وارفارین) که می‌توانند ریسک خونریزی را افزایش دهند. در روز انجام کرایوتراپی، معمولاً توصیه می‌شود ناشتا باشید (چند ساعت قبل از عمل چیزی نخورید) زیرا ممکن است نیاز به آرام‌بخشی یا بیهوشی داشته باشید. پوشیدن لباس راحت و هماهنگی برای اینکه یک نفر شما را پس از انجام پروسیجر به خانه برساند نیز از نکات مهم قبل از درمان است.

حین انجام کرایوتراپی در سرطان: کرایوتراپی در بیمارستان یا مرکز درمانی مجهز انجام می‌شود. اگر قرار است پروسیجر روی توموری داخلی انجام شود، معمولاً تیم بیهوشی یک بی‌حسی موضعی یا بیهوشی خفیف به شما می‌دهد تا حین کار راحت باشید (گاهی در موارد پیچیده‌تر از بیهوشی عمومی استفاده می‌شود). شما روی تخت قرار می‌گیرید و پزشک با کمک دستگاه تصویربرداری (سونوگرافی، سی‌تی یا MRI) محل دقیق تومور را مشخص می‌کند.

سپس کرایوپروب‌ها یا سوزن‌های مخصوص از طریق پوست وارد ناحیه تومور می‌شوند. ممکن است فشار یا کمی ناراحتی را حس کنید اما درد شدید نخواهید داشت چون ناحیه بی‌حس شده است. پزشک چندین بار سیکل انجماد و ذوب را انجام می‌دهد؛ در این مدت شما باید آرام و ثابت بمانید تا پروب‌ها جابجا نشوند. کل فرایند بسته به اندازه و تعداد تومورها می‌تواند از حدود ۳۰ دقیقه تا چند ساعت طول بکشد. تیم درمانی مرتب وضعیت شما (ضربان قلب، فشار خون، اکسیژن) را پایش می‌کند تا همه چیز پایدار باشد.

پس از کرایوتراپی در سرطان: پس از اتمام انجماد، پروب‌ها خارج می‌شوند. اگر تحت بیهوشی بوده‌اید، تا به هوش آمدن کامل به اتاق ریکاوری منتقل می‌شوید. در محل ورود پروب‌ها ممکن است بانداژ یا پانسمان قرار دهند. بسیاری از بیماران می‌توانند در همان روز به خانه بروند؛ اما در صورت انجام یک کرایوتراپی سنگین‌تر (مثلاً روی کبد یا پروستات) ممکن است نیاز باشد یک شب در بیمارستان بمانید تا مراقبت و پایش شوید. پزشک احتمالاً برای جلوگیری از عفونت، آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه تجویز می‌کند. تا چند روز احساس درد و کوفتگی خفیف در ناحیه درمان طبیعی است که با داروهای مسکن ساده بهبود می‌یابد.

لازم است طبق دستور پزشک، به تدریج به فعالیت‌های عادی برگردید؛ معمولاً چند روز استراحت نسبی پیشنهاد می‌شود. طی هفته‌ها و ماه‌های پس از درمان، جلسات پیگیری شامل معاینه و تصویربرداری کنترل انجام خواهد شد تا مطمئن شوند تومور به طور کامل از بین رفته و وضعیت شما پایدار است. در صورت بروز هر نگرانی یا علامت غیرعادی پس از بازگشت به منزل، باید بلافاصله به پزشک اطلاع دهید.

با دانستن این مراحل، بیمار می‌تواند با آرامش خاطر بیشتری خود را برای کرایوتراپی در سرطان آماده کند و روند درمان را بهتر درک نماید.

پرسش‌های متداول درباره کرایوتراپی در سرطان

کلام آخر

در نبرد طولانی بشر با سرطان، هر روش جدید مانند امید تازه‌ای است که در دل بیماران جوانه می‌زند. کرایوتراپی در سرطان نمادی از خلاقیت پزشکی است که به ما نشان می‌دهد حتی با سلاح سرد هم می‌توان به جنگ این بیماری رفت. این روش با انجماد تومورها، تصویری متفاوت از درمان سرطان ارائه کرده است؛ تصویری که در آن بیمار لزوماً متحمل تیغ جراحی سنگین یا عوارض شدید شیمی‌درمانی نمی‌شود.

البته کرایوتراپی یک معجزه یک‌شبه نیست و جایگزین کامل سایر درمان‌ها هم نخواهد بود. اما همین که گزینه‌ای نوین پیش روی پزشکان و بیماران قرار گرفته تا در موارد مناسب از آن بهره بگیرند، خود گامی رو به جلو است. روز به روز پژوهش‌های بیشتری انجام می‌شود و تجربه پزشکان در به‌کارگیری این روش افزایش می‌یابد؛ شاید در آینده شاهد کاربرد گسترده‌تر و نتایج درخشان‌تری از کرایوتراپی در انواع بیشتری از سرطان‌ها باشیم.

اگر شما یا یکی از عزیزانتان با سرطان دست و پنجه نرم کرده‌اید یا تجربه‌ای در زمینه کرایوتراپی در سرطان دارید، خوشحال می‌شویم آن را با ما و دیگر خوانندگان به اشتراک بگذارید. نظرات و پرسش‌های شما می‌تواند به تکمیل این بحث و کمک به سایر بیماران کمک کند. پس حتماً دیدگاه‌ها و سوالات خود را در بخش نظرات بنویسید. کرایوتراپی در سرطان موضوعی است که با مشارکت و تبادل تجربه بهتر شناخته می‌شود!