همه چیز درباره آزمایش مدفوع و نقش آن در تشخیص سرطان روده

سرطان روده بزرگ (کولون) یکی از شایع‌ترین سرطان‌ها و از علل مهم مرگ‌ومیر ناشی از سرطان است. خوشبختانه با غربالگری می‌توان این سرطان را در مراحل اولیه تشخیص داد یا حتی از بروز آن پیشگیری کرد (مثلاً با تشخیص و برداشتن پولیپ‌های پیش‌سرطانی). در روش‌های غربالگری، دو رویکرد کلی وجود دارد: روش‌های آزمایش مدفوع که به‌دنبال نشانه‌های سرطان در نمونه مدفوع هستند، و روش‌های معاینه مستقیم روده مثل کولونوسکوپی که پزشک درون روده را مستقیماً بررسی می‌کند.

کولونوسکوپی دقیق‌ترین آزمون برای کشف سرطان یا پولیپ‌های روده است، زیرا تمام روده بزرگ را می‌بیند و می‌تواند ضایعات را همزمان بردارد. اما کولونوسکوپی یک روش تهاجمی است که نیاز به آمادگی روده (مصرف ملین برای تخلیه)، آرام‌بخشی (سدیشن) و صرف زمان در مرکز پزشکی دارد. بسیاری از افراد به‌دلیل ناراحتی یا هزینهٔ کولونوسکوپی، از انجام آن سرباز می‌زنند. در مقابل، تست‌های مدفوعی بسیار ساده‌تر و غیرتهاجمی هستند و در منزل انجام می‌شوند. البته باید توجه داشت که این تست‌های خانگی به‌اندازه کولونوسکوپی دقیق نیستند و در صورت مثبت شدن هر یک، برای تأیید تشخیص لازم است کولونوسکوپی انجام شود.

در این مقاله به زبان ساده، انواع روش‌های آزمایش مدفوع برای تشخیص سرطان روده – شامل تست ایمونوشیمی مدفوع (FIT)، تست گایاک (gFOBT) و تست DNA مدفوع (مانند کولگارد) – معرفی و مقایسه می‌شوند. همچنین مزایا و معایب هر کدام، میزان دقت آنها، کاربرد بالینی‌شان و مقایسه‌شان با کولونوسکوپی از نظر دقت، تهاجمی‌بودن، آمادگی موردنیاز و هزینه بررسی خواهد شد. در پایان، بر اساس آخرین مطالعات علمی و دستورالعمل‌های معتبر (نظیر Mayo Clinic، انجمن سرطان آمریکا و کارگروه پیشگیری ایالات متحده) توصیه‌های کاربردی برای بیماران درباره زمان و نحوه انجام این تست‌ها ارائه می‌گردد.

روش‌های اصلی آزمایش مدفوع در تشخیص سرطان روده

سه روش مهم آزمایش مدفوع که برای غربالگری سرطان کولورکتال به کار می‌روند عبارت‌اند از: آزمایش خون مخفی مدفوع به روش ایمونوشیمیایی (FIT)، آزمایش خون مخفی مدفوع به روش گایاک (gFOBT)، و تست‌های مولکولی DNA مدفوع (مانند کولگارد). در ادامه، هر یک از این روش‌ها را به زبان ساده معرفی کرده و نحوه انجام، مزایا، معایب و دقت آنها را توضیح می‌دهیم.

تست ایمونوشیمیایی مدفوع (FIT)

تست FIT (مخفف Fecal Immunochemical Test) یک آزمایش آزمایشگاهی است که به‌دنبال خون مخفی در نمونه مدفوع می‌گردد. وجود خون مخفی می‌تواند نشانه‌ای از خونریزی پولیپ‌ها یا تومورهای روده باشد. در این تست از پادتن‌ها (آنتی‌بادی‌ها) استفاده می‌شود که مخصوص هموگلوبین انسانی هستند و می‌توانند مقادیر بسیار اندک خون در مدفوع را شناسایی کنند.

روش انجام FIT بسیار ساده است: پزشک یا مرکز بهداشتی یک کیت مخصوص به شما می‌دهد که شامل یک ظرف کوچک و ابزار نمونه‌گیری است. شما در منزل و در سرویس بهداشتی، مقدار کوچکی از مدفوع خود را با سواب یا برس مخصوص برمی‌دارید و داخل ظرف نمونه قرار می‌دهید. معمولاً تنها یک نمونه مدفوع برای FIT کافی است. سپس ظرف را مطابق دستور به آزمایشگاه یا پزشک تحویل می‌دهید تا از نظر وجود خون مخفی بررسی شود. پاسخ تست معمولاً طی چند روز آماده می‌شود.

مزایای FIT: این روش کاملاً غیرتهاجمی و بدون درد است و به راحتی در منزل انجام می‌شود. بر خلاف تست گایاک (gFOBT)، در FIT نیازی به رعایت رژیم غذایی خاص یا قطع داروها پیش از انجام آزمایش نیست، چون غذاها و داروها روی نتیجه FIT تأثیر نمی‌گذارند. نمونه‌گیری آن نسبتاً آسان است و تنها یک بار دفع مدفوع را نیاز دارد.

همچنین FIT نسبت به روش گایاک دقت بالاتری دارد و احتمال کمتری دارد که خونریزی‌های غیرمرتبط (مثلاً از معده) را مثبت نشان دهد. مطالعات گسترده نشان داده‌اند اجرای برنامهٔ غربالگری سالیانه با FIT می‌تواند مرگ‌ومیر ناشی از سرطان روده بزرگ را کاهش دهد. به‌عبارت دیگر، FIT اگر به‌طور منظم انجام شود واقعاً در نجات جان افراد از طریق تشخیص زودهنگام سرطان مؤثر است.

معایب FIT: مهم‌ترین محدودیت FIT این است که تنها می‌تواند خونریزی‌های نسبتاً مداوم یا دوره‌ای از ضایعات بزرگ را تشخیص دهد. پولیپ‌های کوچک یا سرطان‌های در مراحل اولیه همیشه خونریزی نمی‌کنند، بنابراین ممکن است توسط FIT شناسایی نشوند. به همین دلیل FIT هرچند در تشخیص سرطان‌های پیشرفته حساسیت خوبی دارد، مقداری از ضایعات کوچک‌تر یا بدون خونریزی را از دست می‌دهد.

اگر نتیجه FIT مثبت شود (وجود خون مخفی گزارش شود)، هنوز تشخیص قطعی نیست و باید حتماً کولونوسکوپی انجام شود تا منبع خونریزی مشخص و تأیید گردد. گاهی نتیجه FIT مثبت کاذب است (مثلاً به‌دلیل خونریزی از بواسیر یا زخم معده)، که در این صورت کولونوسکوپی عدم وجود سرطان را نشان خواهد داد. به‌طور کلی، مزیت FIT در سادگی و غیرتهاجمی بودن آن است اما نباید فراموش کرد که یک آزمایش غربالگری است و تشخیصی قطعی نیست. برای اطمینان، باید آن را هر سال تکرار کرد تا احتمال کشف موارد جدید بالا برود.

دقت FIT: دقت هر تست غربالگری را می‌توان با دو معیار سنجید: حساسیت (توانایی کشف موارد بیماری) و اختصاصیت (پرهیز از نتیجه مثبت اشتباه). تست FIT در کشف سرطان‌های موجود در روده بزرگ عملکرد قابل قبولی دارد. برای مثال، در یک مطالعه بزرگ روی حدود ۱۰ هزار نفر، تست FIT توانست حدود 74٪ سرطان‌های کولورکتال را که در کولونوسکوپی وجود داشتند شناسایی کند. این به معنای آن است که اگر ۱۰۰ فرد واقعاً مبتلا به سرطان روده بزرگ باشند، حدود 74 نفرشان با یک نوبت FIT شناسایی می‌شوند.

البته تکرار سالیانه FIT این درصد را طی زمان بیشتر می‌کند. اختصاصیت FIT در همان مطالعه حدود 95٪ گزارش شد، یعنی تنها در 5٪ افراد بدون سرطان، نتیجه اشتباهاً مثبت می‌شود که نسبت خوبی است. به بیان ساده، FIT اغلب سرطان‌های بزرگ را پیدا می‌کند و تعداد نسبتاً کمی نتیجه غلط می‌دهد. با این حال، FIT در یافتن پولیپ‌های پیش‌سرطانی یا تومورهای بسیار اولیه چندان حساس نیست (چون ممکن است هنوز خونریزی نکرده باشند). بنابراین، ممکن است فردی پولیپ داشته باشد ولی FIT آن را نشان ندهد. به همین دلیل غربالگری مکرر اهمیت دارد و اگر FIT سالانه انجام شود، شانس کشف ضایعات در نوبت‌های بعدی بیشتر می‌شود.

آزمایش خون مخفی مدفوع به روش گایاک (gFOBT)

آزمایش گایاک (gFOBT – Guaiac Fecal Occult Blood Test) یکی از قدیمی‌ترین روش‌های غربالگری سرطان روده است که آن هم وجود خون مخفی در مدفوع را بررسی می‌کند. در این روش از خاصیت شیمیایی گایاک (یک ماده گیاهی) استفاده می‌شود که در تماس با خون تغییر رنگ می‌دهد. برای انجام gFOBT، معمولاً به شما یک کیت داده می‌شود که شامل کارت‌های کاغذی مخصوص و چوبک یا برس نمونه‌برداری است.

شما باید طی سه نوبت دفع مدفوع در روزهای پی‌درپی، مقدار کوچکی مدفوع را روی قسمت مشخص شده هر کارت بمالید. سپس تمامی کارت‌ها را به آزمایشگاه می‌فرستید تا با محلول گایاک آغشته شوند؛ اگر روی کارت‌ها تغییر رنگ آبی ایجاد شد به معنای وجود خون در نمونه است. این تست باید سه نوبت پشت‌سرهم انجام شود چون خونریزی پولیپ‌ها و تومورها ممکن است متناوب باشد و یک نمونه تنها کافی نیست.

مزایای gFOBT: از نظر راحتی و هزینه، این روش شبیه FIT است؛ غیرتهاجمی بوده و در منزل قابل انجام است. گایاک FOBT سال‌هاست که در برنامه‌های غربالگری استفاده می‌شود و شواهد نشان داده‌اند که اجرای منظم آن می‌تواند مرگ‌ومیر ناشی از سرطان روده را کاهش دهد. این تست نسل قدیمی‌تری از تست‌های مدفوع است و در گذشته به دلیل عدم دسترسی به FIT به‌طور گسترده به کار می‌رفته است. هزینه آن نسبت به کولونوسکوپی بسیار کمتر است و نیاز به تجهیزات پیشرفته ندارد. همچنین اگر دستورالعمل‌ها دقیق رعایت شوند، نسخه‌های حساستر این تست (مانند Hemoccult SENSA) می‌توانند بخش قابل توجهی از موارد سرطان را آشکار کنند.

معایب gFOBT: روش گایاک در مقایسه با FIT حساسیت پایین‌تری دارد و ممکن است بسیاری از ضایعات را کشف نکند. این تست به همه منابع خون در مدفوع واکنش نشان می‌دهد و نمی‌تواند تشخیص دهد خون از کجای دستگاه گوارش آمده است. بنابراین زخم‌های معده یا خونریزی‌های جزئی لثه نیز ممکن است نتیجه را مثبت کنند (مثبت کاذب). به منظور کاهش مثبت‌های کاذب، بیمار باید چند روز قبل از انجام gFOBT رژیم غذایی خاصی را رعایت کند: پرهیز از مصرف گوشت قرمز، برخی سبزیجات خام (مثل تربچه، شلغم)، مکمل‌های ویتامین C و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (مانند آسپرین، ایبوپروفن).

رعایت این موارد دشوار است و بسیاری از افراد ممکن است درست انجام ندهند یا به همین دلیل از انجام تست صرف‌نظر کنند. محدودیت دیگر این است که جمع‌آوری سه نمونه مدفوع در روزهای متوالی برای بعضی افراد ناخوشایند یا سخت است، در نتیجه نرخ مشارکت در gFOBT معمولاً کمتر از FIT گزارش شده است. همانند FIT، در صورت مثبت شدن پاسخ gFOBT نیز نیاز به کولونوسکوپی تأییدی است و تا انجام کولونوسکوپی نمی‌توان قطعی گفت سرطان وجود دارد یا خیر.

دقت gFOBT: نسخه‌های جدیدتر و حساس‌تر تست گایاک (نظیر Hemoccult SENSA) عملکرد بهتری نسبت به نسخه‌های قدیمی دارند. با این حال، حتی تست‌های حساس gFOBT نیز نسبت به FIT توان کمتری در تشخیص پولیپ‌ها و سرطان‌های مرحله اولیه دارند. به‌طور کلی، یک بار انجام gFOBT ممکن است کمتر از نیمی از سرطان‌های موجود را بیابد (عدد دقیق بسته به نوع کیت و رعایت شرایط دارد). اما اگر فردی هر سال به مدت مثلاً ۱۰ سال gFOBT را تکرار کند، شانس اینکه یک سرطان طی این مدت بالاخره توسط یکی از این آزمون‌ها کشف شود بیشتر می‌شود.

از سوی دیگر اختصاصیت gFOBT اندکی بهتر از FIT گزارش شده، به این معنی که اگر رژیم غذایی رعایت شود، احتمال مثبت کاذب کمتری دارد (چرا که شاید برخی سرطان‌های کوچک که FIT کشف می‌کند را اصلاً gFOBT مثبت نکند و بنابراین موارد کاذب کمتر نشان دهد). اما واقعیت بالینی این است که به علت دردسر رژیم غذایی و حساسیت پایین‌تر، gFOBT دیگر روش مرجح نیست و بسیاری از برنامه‌های سلامت عمومی، FIT را جایگزین آن کرده‌اند. به بیان ساده، امروزه اگر امکان FIT باشد، ترجیح داده می‌شود، مگر اینکه تنها دسترسی به gFOBT وجود داشته باشد.

تست DNA مدفوع (تست‌های مولکولی مانند کولگارد)

در سال‌های اخیر، آزمایش‌های جدیدتری ابداع شده‌اند که علاوه بر خون مخفی، به‌دنبال نشانه‌های ژنتیکی سرطان در مدفوع می‌گردند. هنگامی که در دیواره روده پولیپ یا توموری وجود دارد، سلول‌های غیرطبیعی آن به داخل لومن روده ریخته و با مدفوع دفع می‌شوند. این سلول‌ها اغلب دارای تغییرات ژنتیکی (جهش‌ها، متیلاسیون غیرطبیعی DNA و غیره) هستند که می‌تواند نشانگر وجود ضایعه پیش‌سرطانی یا سرطانی باشد.

تست DNA مدفوع یک آزمون مولکولی چندهدفه است که چندین نشانگر را به طور همزمان بررسی می‌کند: وجود خون در مدفوع (مشابه FIT) و وجود قطعات DNA غیرطبیعی مرتبط با سرطان کولورکتال. معروف‌ترین نمونهٔ تجاری این تست «کولگارد (Cologuard)» نام دارد که مورد تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا است. اخیراً حتی تست‌هایی برای RNA مدفوع (مانند ColoSense) نیز توسعه یافته‌اند که به جای DNA به دنبال الگوهای بیان RNA غیرطبیعی مرتبط با تومور می‌گردند. هرچند اصول کلی همه این‌ها مشابه است، در این بخش ما بیشتر بر تست DNA مدفوع (مثل کولگارد) تمرکز می‌کنیم که رایج‌تر است.

نحوه انجام تست DNA مدفوع: این تست نیز کاملاً در منزل انجام‌شدنی است اما نمونه‌گیری آن نسبت به FIT کمی مفصل‌تر است. شرکت سازندهٔ کیت (مثلاً کولگارد) یک بسته شامل یک ظرف بزرگ نمونه، یک حفاظ نگهدارنده ظرف روی توالت، محلول نگهدارنده، لوله آزمایش کوچک برای FIT، و وسایل بسته‌بندی پستی فراهم می‌کند. فرد باید یک بار اجابت مزاج کرده و کل مدفوع دفع‌شده را در ظرف مخصوص جمع‌آوری کند.

سپس طبق دستور، بخشی از نمونه را برای آزمایش FIT جدا کرده و در لوله مخصوص قرار می‌دهد و همچنین مقداری از محلول نگهدارنده را داخل ظرف حاوی نمونه بزرگ می‌ریزد تا DNA سلول‌ها تخریب نشود. سپس همه چیز در بسته‌بندی ویژه گذاشته شده و توسط پست به آزمایشگاه مرجع شرکت ارسال می‌شود. در آزمایشگاه، هم آزمایش FIT روی نمونه انجام می‌شود و هم DNA سلول‌های موجود از نظر چندین تغییر مرتبط با سرطان (مثلاً جهش در ژن‌های خاص یا الگوی متیلاسیون غیرطبیعی) تحلیل می‌گردد. نتیجه این تست معمولاً طی یکی دو هفته آماده می‌شود و به صورت مثبت یا منفی گزارش می‌شود (گاهی همراه با شاخص عددی خطر).

مزایای تست DNA مدفوع: بزرگ‌ترین مزیت این روش، حساسیت بالاتر آن در کشف سرطان‌ها و پولیپ‌های پیشرفته است. چون این تست چندین نشانگر مختلف را بررسی می‌کند، احتمال اینکه یک ضایعه موجود توسط یکی از این معیارها کشف شود بیشتر است. در واقع، در همان مطالعه بزرگ ذکر شده، تست DNA مدفوع توانست حدود 92٪ سرطان‌های کولورکتال را شناسایی کند که به طرز چشمگیری بالاتر از FIT (حدود 74٪) بود. همچنین برای ضایعات پیش‌سرطانی بزرگ (آدنوم‌های پیشرفته)، حساسیت تست DNA تقریباً دو برابر FIT گزارش شد (42٪ در برابر 24٪).

این به آن معناست که تست DNA در یافتن پولیپ‌های بزرگ که هنوز سرطانی نشده‌اند ولی پرخطرند، موفق‌تر از FIT عمل می‌کند. مزیت دیگر این روش مشابه سایر تست‌های مدفوعی، غیرتهاجمی بودن و انجام در منزل است. نیاز به هیچ آمادگی روده یا رژیم غذایی خاصی قبل از انجام نیست؛ می‌توانید رژیم معمولی خود را داشته باشید و داروهای روزانه را مصرف کنید.

برخلاف کولونوسکوپی، این تست کاملاً بدون خطر بوده و نیازی به آرام‌بخش یا حضور همراه ندارد. همچنین فاصله زمانی انجام آن نسبت به FIT بیشتر است؛ معمولاً هر سه سال یک‌بار انجام تست DNA مدفوع برای افراد با خطر متوسط کافی دانسته می‌شود (برخی دستورالعمل‌ها بازه ۱ تا ۳ سال را ذکر می‌کنند بسته به شرایط). این بدان معناست که اگر نتیجه این تست منفی باشد، با خاطری آسوده می‌توانید چند سال بعد دوباره آن را تکرار کنید.

معایب تست DNA مدفوع: نخست اینکه این روش هنوز به اندازه FIT و کولونوسکوپی از نظر شواهد طولانی‌مدت بررسی نشده است. مثلاً هنوز مطالعهٔ مستقیمی نشان نداده که استفاده از تست DNA مدفوع توانسته باشد مرگ‌ومیر ناشی از سرطان روده را کاهش دهد (چون به‌تازگی معرفی شده و نیاز به زمان و بررسی بیشتر دارد). با این حال به دلیل کشف بیشتر ضایعات، انتظار می‌رود مفید باشد. نکتهٔ دوم اختصاصیت پایین‌تر آن نسبت به FIT است. در تست DNA چون معیارهای بیشتری برای مثبت شدن وجود دارد، احتمال نتیجه مثبت کاذب بالاتر می‌رود.

در مطالعه ذکر شده، اختصاصیت تست DNA حدود 87-89٪ بود در حالی که اختصاصیت FIT حدود 95-96٪. یعنی در جمعیتی که مشکل مهمی نداشتند، تست DNA حدود ۱۳٪ موارد مثبت کاذب داد در برابر تنها ۵٪ برای FIT. بنابراین افراد بیشتری ممکن است بی‌دلیل نگران شوند و مجبور به کولونوسکوپی تأییدی شوند. در واقع برآورد شده که اگر ۱۰ هزار نفر را غربالگری کنیم، تعداد کولونوسکوپی‌های ناشی از جواب مثبت کاذب در روش DNA از FIT بیشتر خواهد بود.

عیب دیگر، هزینه این تست است که گران‌تر از FIT تمام می‌شود (به دلیل تکنولوژی پیشرفته‌تر آزمایش مولکولی). البته بسیاری از بیمه‌ها در کشورهای غربی آن را پوشش می‌دهند، ولی در مناطقی که این پوشش نباشد هزینه چند صد دلاری هر نوبت می‌تواند مانعی برای استفاده منظم باشد. در مقابل، FIT بسیار ارزان‌تر است. همچنین اگر کسی از انجام کولونوسکوپی هراس دارد، بداند که مثبت شدن تست DNA هم در نهایت او را مجبور به کولونوسکوپی خواهد کرد؛ بنابراین شاید ترجیح دهد از ابتدا کولونوسکوپی کند. به طور خلاصه، تست DNA مدفوع برای افرادی مناسب است که مایل‌اند دقت بالاتری از FIT داشته باشند ولی هنوز نمی‌خواهند مستقیم سراغ کولونوسکوپی بروند.

سایر نکات و دقت تست DNA: گفتیم که حساسیت این تست برای یافتن سرطان بسیار بالا (حدود 92٪) است که نزدیک به کولونوسکوپی (معمولاً بالای 95٪) می‌باشد. اما باید تاکید کرد که حتی بهترین تست مدفوع هم نمی‌تواند جایگزین کامل کولونوسکوپی شود زیرا کولونوسکوپی علاوه بر تشخیص، توانایی درمان (برداشتن پولیپ) در همان زمان را دارد و ضمناً اگر نتیجه کولونوسکوپی طبیعی باشد، فرد می‌تواند تا ۱۰ سال خیالش راحت باشد.

تست DNA مدفوع اگر مثبت شود، و کولونوسکوپی پس از آن طبیعی باشد، معمولاً فرد را به روال غربالگری عادی برمی‌گردانند (مثلاً ۱۰ سال بعد کولونوسکوپی یا ۱-۳ سال بعد تست مدفوع). ذکر این نکته ضروری است که اگر فردی علائمی مشکوک به سرطان روده دارد (مانند خون آشکار در مدفوع، تغییرات دفع مداوم، کم‌خونی ناشناخته و غیره)، انجام تست‌های مدفوع جایگزین بررسی تشخیصی کامل (کولونوسکوپی) نمی‌شود. این تست‌ها بیشتر برای افراد بدون علامت (به ظاهر سالم) توصیه می‌شوند که می‌خواهند طبق برنامه غربالگری شوند.

مقایسه روش‌های آزمایش مدفوع در تشخیص سرطان روده با کولونوسکوپی

اکنون که سه روش اصلی تست مدفوع (FIT، gFOBT و تست DNA) را شناختیم، لازم است آنها را در کنار روش استاندارد کولونوسکوپی مقایسه کنیم. کولونوسکوپی یک روش تصویربرداری و درمانی است که در آن پزشک یک لوله انعطاف‌پذیر بلند (به نام کولونوسکوپ) را از طریق مقعد وارد روده بزرگ می‌کند و به کمک دوربینی که در سر لوله است، تمام طول روده را مشاهده می‌نماید.

اگر پلیپ یا ضایعه مشکوکی دیده شود، در همان حین نمونه‌برداری یا برداشته می‌شود. کولونوسکوپی حدود ۲۰ تا ۶۰ دقیقه طول می‌کشد و معمولاً با داروی آرام‌بخش انجام می‌شود تا بیمار حین کار راحت باشد. برای انجام آن، روده باید از قبل کاملاً تخلیه و تمیز شده باشد که این مستلزم نوشیدن محلول ملین قوی در روز قبل و رعایت رژیم مایعات روشن است.

۱. دقت و قدرت تشخیصی:

کولونوسکوپی به عنوان معیار طلایی تشخیص ضایعات روده شناخته می‌شود. هیچ یک از تست‌های مدفوع به اندازه کولونوسکوپی حساس و دقیق نیستند. کولونوسکوپی می‌تواند بیش از 95٪ ضایعات مهم (سرطان یا پولیپ بزرگ) را تشخیص دهد و حتی ضایعات میلیمتری را نیز ببیند. در ضمن، تنها کولونوسکوپی است که امکان دیدن کل روده بزرگ و رکتوم را فراهم می‌کند؛ در حالی که تست‌های مدفوع صرفاً وجود خون یا نشانگرهای غیرمستقیم را می‌یابند و محل دقیق ضایعه را نشان نمی‌دهند. از منظر حساسیت: یک نوبت FIT حدود 70-75٪ سرطان‌ها را کشف می‌کند و gFOBT احتمالاً کمتر از آن (مثلاً 50٪ یا پایین‌تر برای نسخه‌های قدیمی‌تر).

تست DNA مدفوع با کشف بیش از 90٪ سرطان‌ها نزدیک‌ترین روش غیرتهاجمی به کولونوسکوپی است، با این حال هنوز مقداری از موارد را ممکن است از دست بدهد به‌ویژه اگر ضایعه‌ای وجود داشته باشد که خونریزی نکند و تغییرات ژنتیکی اندکی داشته باشد. از جنبه کشف پولیپ‌های پیش‌سرطانی، کولونوسکوپی بسیار برتر است؛ زیرا مستقیماً پولیپ را می‌بیند.

تست‌های مدفوع عمدتاً پولیپ‌های بزرگ را آن هم به طور غیرمستقیم (از طریق خونریزی یا DNA ریخته‌شده) تشخیص می‌دهند. مثلاً حساسیت کولگارد برای آدنوم‌های پیشرفته ~42٪ بود در مطالعه‌ای که گفتیم، در حالی‌که کولونوسکوپی در همان مطالعه ملاک تشخیص آن پولیپ‌ها بوده است (تقریباً 100٪ موارد یافت شد چون کولونوسکوپی مرجع بود). بنابراین اگر بالاترین دقت مدنظر باشد، کولونوسکوپی برنده‌ی مقایسه است.

۲. تهاجمی‌بودن و عوارض:

تست‌های مدفوع همگی غیرتهاجمی‌اند؛ یعنی هیچ وسیله‌ای وارد بدن نمی‌شود و نمونه به‌طور طبیعی دفع‌شدهٔ مدفوع بررسی می‌گردد. در نتیجه عملاً خطری برای بیمار ندارند. در مقابل، کولونوسکوپی یک اقدام تهاجمی است؛ هرچند بسیار ایمن است ولی ریسک عارضه هرچند اندک دارد. از جمله عوارض احتمالی کولونوسکوپی، خونریزی (مثلاً از محل برداشتن پولیپ) یا سوراخ‌شدن دیواره روده (پرفوراسیون) است که البته بسیار نادر است – معمولاً در حد کمتر از ۰٫۱٪ (یک در هزار) یا پایین‌تر در کولونوسکوپی‌های تشخیصی.

این ریسک با افزایش سن بیمار یا وجود بیماری‌های التهابی روده بالاتر می‌رود. به‌علاوه، برخی افراد پس از کولونوسکوپی دچار نفخ و دل‌درد موقتی می‌شوند که به‌خاطر دمیدن هوا به روده حین کار است. در مجموع، تست‌های مدفوع هیچ‌یک چنین عوارضی ندارند و کاملاً بی‌خطر محسوب می‌شوند.

۳. آمادگی موردنیاز:

آماده‌سازی قبل از کولونوسکوپی برای بسیاری از بیماران چالش‌برانگیزترین قسمت کار است. روده باید کاملاً تمیز باشد تا پزشک بتواند داخل آن را ببیند؛ بنابراین بیمار روز قبل از کولونوسکوپی یک محلول ملین چند لیتری را طبق دستور می‌نوشد که باعث تخلیه کامل روده می‌شود. این امر ناخوشایند است و طعم بد ملین و دفعات زیاد اجابت مزاج، برخی را از کولونوسکوپی منصرف می‌کند.

همچنین معمولاً از روز قبل رژیم غذایی مایع شفاف توصیه می‌شود و برخی داروها نیز ممکن است نیاز به تعدیل داشته باشند. در مقابل، هیچ آماده‌سازی خاصی برای تست‌های مدفوع نیاز نیست. برای FIT و تست DNA، حتی رژیم غذایی هم لازم نیست رعایت شود. تنها برای gFOBT توصیه می‌شود چند روز قبل، مصرف برخی خوراکی‌ها و داروها محدود گردد تا نتیجه کاذب نداشته باشیم. به طور خلاصه، از نظر راحتی آمادگی، تست‌های مدفوع کاملاً برتر هستند.

۴. دفعات و تکرار آزمون:

کولونوسکوپی به دلیل دقت بالا، اگر نتیجه طبیعی داشته باشد تا ۱۰ سال نیاز به تکرار ندارد (برای افراد با خطر متوسط). این یک مزیت است که فرد ده سال آسوده است. در مقابل، تست‌های مدفوع باید مکرراً انجام شوند تا اثربخشی لازم را داشته باشند. دستورالعمل‌ها توصیه می‌کنند FIT هر سال یک بار انجام شود؛ gFOBT نیز هر سال (سه نوبت پی‌درپی در هر دور) انجام گردد؛ تست DNA مدفوع تقریبا هر ۳ سال یک‌بار کفایت می‌کند.

اگر فردی به طور منظم این بازه‌ها را رعایت نکند، اثر غربالگری کاهش می‌یابد. بنابراین تعهد بیمار در تکرار به‌موقع تست‌های مدفوع بسیار مهم است. برخی متخصصان می‌گویند “بهترین تست غربالگری آن است که انجام شود”؛ یعنی اگر کسی می‌داند به کولونوسکوپی هر ۱۰ سال تن نمی‌دهد ولی حاضر است هر سال تست مدفوع بدهد، همان بهتر که تست مدفوع را انتخاب کند و برعکس.

۵. هزینه و منابع:

هزینه‌ها بسته به کشور و سیستم بهداشتی متفاوت است، اما معمولاً کولونوسکوپی گران‌ترین روش غربالگری است (به علت نیاز به تجهیزات متخصص، اتاق عمل یا اندوسکوپی، داروی آرام‌بخش و غیره). در برخی کشورها قیمت کولونوسکوپی صدها تا هزاران دلار است. تست‌های مدفوع ارزان‌ترند – مثلاً یک FIT یا gFOBT ساده شاید ده‌ها دلار هزینه داشته باشد و تست DNA چند صد دلار.

البته بسیاری از بیمه‌ها یا برنامه‌های ملی، غربالگری کولورکتال (اعم از کولونوسکوپی یا تست مدفوع) را برای گروه‌های سنی هدف پوشش می‌دهند چون از نظر بهداشتی و اقتصادی پیشگیری از سرطان به‌صرفه‌تر از درمان آن است. ولی به طور کلی اگر بدون بیمه درنظر بگیریم، انجام سالانه FIT بسیار کم‌هزینه‌تر از کولونوسکوپی هر ۱۰ سال است. از منظر هزینه-اثربخشی، هر دو رویکرد (تست مدفوع سالیانه یا کولونوسکوپی ده‌ساله) مفید ارزیابی شده‌اند و انتخاب یکی به ترجیح بیمار و امکانات دسترسی بستگی دارد.

۶. سایر ملاحظات:

کولونوسکوپی یک مزیت منحصربه‌فرد دارد و آن توانایی همزمان درمانی است. یعنی اگر در حین بررسی پولیپی یافت شد، فوراً خارج می‌شود و نیازی به عمل جراحی جداگانه نیست. در حقیقت کولونوسکوپی می‌تواند جلوی تبدیل پولیپ پیش‌سرطانی به سرطان را بگیرد (پیشگیری اولیه). در مقابل، تست‌های مدفوع ماهیتاً صرفاً تشخیصی هستند و قدرت درمانی ندارند؛ آن‌ها صرفاً زنگ خطر را به صدا در‌می‌آورند و قدم بعدی درمان باید توسط کولونوسکوپی یا جراحی برداشته شود.

از سوی دیگر، مزیت تست‌های مدفوع آن است که ساده‌تر و در دسترس‌تر هستند و امکان انجام غربالگری گسترده در جمعیت را افزایش می‌دهند. بسیاری از افراد انجام آزمایش مدفوع در منزل را ترجیح می‌دهند و این می‌تواند مشارکت در برنامه‌های غربالگری را بالا ببرد. به علاوه، برای افرادی که به دلایل پزشکی نمی‌توانند کولونوسکوپی شوند (مثلاً مشکلات انعقادی شدید، سن خیلی بالا و شرایط جسمی نامناسب برای آرام‌بخش)، تست‌های مدفوع گزینهٔ خوبی برای همچنان غربالگری بودن است.

آخرین مطالعات علمی و راهنماهای بالینی درباره آزمایش مدفوع در تشخیص سرطان روده

برای اطمینان از صحت مطالب و تازه‌بودن توصیه‌ها، در این بخش به برخی از مهم‌ترین و جدیدترین منابع علمی و راهنماهای بالینی در زمینه غربالگری سرطان روده اشاره می‌کنیم:

• دستورالعمل کارگروه خدمات پیشگیرانه ایالات متحده (USPSTF 2021): جدیدترین به‌روزرسانی این کارگروه معتبر توصیه می‌کند که تمام بزرگسالان از سن 45 سالگی تا 75 سالگی به طور منظم غربالگری سرطان کولورکتال شوند. این یک تغییر مهم است (قبلاً شروع در 50 سالگی بود) که به دلیل مشاهده افزایش موارد سرطان در سنین زیر 50 اتخاذ شده است. برای افراد 76 تا 85 سال، تصمیم‌گیری فردی بر اساس وضعیت سلامتی و سابقه غربالگری توصیه شده و برای بالای 85 سال به‌طور معمول غربالگری توصیه نمی‌شود.USPSTF تأیید می‌کند که چندین روش موثر برای غربالگری وجود دارد، از جمله تست‌های سالیانه مدفوع (FIT یا گایاک) و تست DNA هر 1 تا 3 سال، یا روش‌های تصویری مانند کولونوسکوپی هر 10 سال. همه تست‌های مثبت غیرکولونوسکوپی باید با کولونوسکوپی پیگیری شوند. این کارگروه اشاره می‌کند که مدل‌سازی‌ها نشان داده‌اند غربالگری با FIT سالیانه یا DNA مدفوع سالیانه بیشترین سال‌های عمر را نجات می‌دهد، ولی حتی هر 3 سال یک بار DNA نیز موثر است. به علاوه، USPSTF تأکید دارد هر کدام از این روش‌ها مزایا و محدودیت‌های خود را دارند و هیچکدام (جز کولونوسکوپی) بر دیگری برتری مطلق ندارند؛ مهم آن است که اصولاً فرد یکی از روش‌ها را انجام دهد و پایبند به غربالگری باشد.
• انجمن سرطان آمریکا (ACS 2018): راهنمای انجمن سرطان آمریکا نیز در سال 2018 سن شروع غربالگری را به 45 سال کاهش داد و بیان می‌کند افراد با ریسک متوسط از 45 تا 75 سال به‌صورت منظم غربالگری شوند. این راهنما به‌صراحت ذکر می‌کند که غربالگری را می‌توان با یکی از تست‌های حساس مدفوعی یا یک روش تصویری انجام داد و این انتخاب باید بر اساس ترجیحات شخص و دسترسی به تست صورت گیرد. جدول خلاصهٔ این دستورالعمل فرکانس هر تست را اینگونه توصیه می‌کند: کولونوسکوپی هر 10 سال، سیگموئیدوسکوپی انعطاف‌پذیر هر 5 سال (یا هر 10 سال اگر با FIT سالانه همراه شود)، CT کولونوگرافی هر 5 سال، FIT سالانه، gFOBT سالانه (نسخه حساس)، و تست چندهدفه DNA مدفوع هر 3 سال. ACS نیز همانند USPSTF تأکید دارد نتیجهٔ مثبت هر تست غیرتهاجمی باید با کولونوسکوپی پیگیری شود. شواهدی که ACS برای حمایت از تست‌های مدفوع ذکر می‌کند شامل نتایج آزمون‌های بالینی و مطالعات گذشته‌نگر است که نشان داده‌اند انجام منظم گایاک یا FIT توانسته مرگ ناشی از سرطان روده را ۱۵ تا ۳۰ درصد کاهش دهد (در جمعیت‌هایی که اجرای برنامه را داشته‌اند). همچنین به مطالعه کولگارد (NEJM 2014) اشاره شده که حساسیت بالاتر آن نسبت به FIT را نشان داد.
• کلینیک مایو و سایر منابع معتبر: مراکز درمانی و پژوهشی معتبر مانند Mayo Clinic نیز اطلاعات به‌روز شده‌ای برای بیماران منتشر کرده‌اند. به عنوان مثال Mayo Clinic تأکید می‌کند که غربالگری را باید از 45 سالگی آغاز کرد (مگر در کسانی که سابقه خانوادگی قوی دارند که شاید زودتر آغاز شود). در منابع مایو تصریح شده که کولونوسکوپی دقیق‌ترین تست است ولی تست‌های خانگی مدفوع اگرچه کم‌دقت‌تر هستند اما بسیار ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر بوده و در افزایش مشارکت بیماران مؤثرند. Mayo همچنین مزایای FIT نسبت به gFOBT (عدم نیاز به رژیم، دقت بیشتر) و مزایای تست DNA در کشف بیشتر ضایعات در برابر نقاط ضعف آن (نتیجه مثبت کاذب بیشتر) را یادآور شده است. نیز خاطرنشان شده که پس از یک نتیجه مثبت کاذب و کولونوسکوپی تمیز، فرد می‌تواند به روال غربالگری عادی بازگردد و نیاز نیست بیش از حد نگران باشد.
• مطالعات جدید: از آخرین مطالعات قابل ذکر، کارآزمایی‌های تصادفی بزرگی هستند که کارایی روش‌های مختلف را مقایسه کرده‌اند. یکی از این‌ها مطالعه‌ NORDICC (منتشرشده در 2022) بود که اثربخشی دعوت به کولونوسکوپی را بررسی کرد. نتایج اولیه آن نشان داد کاهش مرگ ناشی از سرطان با کولونوسکوپی کمتر از حد انتظار بود، اما تحلیل دقیق‌تر نشان داد که مشکل اصلی، نرخ مشارکت پایین (فقط حدود ۴۲٪ افراد دعوت‌شده کولونوسکوپی انجام دادند) بوده است. کسانی که واقعاً کولونوسکوپی شدند حدود ۵۰٪ کاهش مرگ از سرطان داشتند، که نشان می‌دهد کولونوسکوپی اگر انجام شود بسیار موثر است. این مطالعه اهمیت مشارکت در غربالگری را برجسته می‌کند. همچنین پژوهش‌های متعددی روی بهبود تست‌های غیرتهاجمی در حال انجام است – از جمله تست‌های خونی جدید (بررسی DNA توموری در خون) که امید می‌رود در آینده گزینه‌های بیشتری برای افراد فراهم کند. با این حال، در حال حاضر آزمایش‌های خون و ادرار برای غربالگری سرطان کولون هنوز به مرحله توصیه بالینی نرسیده‌اند.

به طور کلی، تمام شواهد بر این نکته اتفاق نظر دارند که غربالگری کولورکتال از 45 سالگی به بعد برای اکثر افراد ضروری است و انتخاب روش (مدفوعی یا کولونوسکوپی) باید بر اساس مزایا، معایب، شرایط فردی و ترجیح بیمار صورت گیرد. مهم آن است که فرد یک روش را انجام دهد چون عدم غربالگری خطر مرگ ناشی از سرطان روده را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد.

توصیه‌های کاربردی برای بیماران برای انجام آزمایش مدفوع برای تشخیص سرطان روده

در این بخش، نکات کاربردی و جمع‌بندی‌شده‌ای را برای شما به عنوان یک بیمار یا فرد در معرض تصمیم‌گیری درباره غربالگری سرطان روده بزرگ ارائه می‌کنیم:

• چه کسانی و از چه سنی؟ تقریبا تمامی افراد (چه زن و چه مرد) با ریسک معمولی باید از 45 سالگی غربالگری سرطان روده بزرگ را آغاز کنند. ریسک معمولی یعنی فرد یا خانواده درجه یک او سابقه سرطان روده یا پولیپ پیش‌سرطانی شناخته‌شده ندارند و بیماری‌هایی مانند کولیت اولسراتیو یا سندرم‌های ژنتیکی مرتبط (مثلاً Lynch) وجود ندارد. اگر سابقه خانوادگی قوی (مثلاً والدین یا خواهر/برادر مبتلا به سرطان روده) دارید، ممکن است پزشک توصیه کند غربالگری را زودتر (مثلاً 40 سالگی یا ۱۰ سال قبل از کم‌سن‌ترین مورد در خانواده) آغاز کنید. افراد با ریسک بالا معمولاً بهتر است مستقیم کولونوسکوپی شوند و دفعات آن نیز بیشتر است (مثلاً هر ۵ سال به جای ۱۰ سال). برای بیشتر افراد با ریسک متوسط، غربالگری تا سن 75 سالگی ادامه می‌یابد و پس از آن بر اساس وضعیت سلامتی و نظر پزشک تصمیم‌گیری می‌شود.
• کدام تست را انجام دهیم؟ شما چند گزینه غربالگری معتبر دارید. گزینه نخست کولونوسکوپی هر ۱۰ سال یک‌بار است که دقیق‌ترین روش است و خیال شما را برای مدت طولانی راحت می‌کند. گزینه‌های دیگر تست‌های مدفوعی هستند که شامل FIT سالیانه، gFOBT سالیانه یا تست DNA مدفوع هر ۳ سال می‌باشند. همه این روش‌ها توسط دستورالعمل‌های معتبر تأیید شده‌اند. انتخاب بین آنها بستگی به ترجیح شما و بحث با پزشکتان دارد. اگر از کولونوسکوپی می‌ترسید یا به آن دسترسی ندارید، یک تست مدفوعی انجام دهید – از سوی دیگر اگر مشکلی با کولونوسکوپی ندارید، شاید یک‌راست همان را انتخاب کنید. یادتان باشد “مهم‌ترین چیز این است که غربالگری شوید، فرقی نمی‌کند کدام روش”.
• پایبندی به برنامه: هر روشی را که انتخاب می‌کنید، طبق برنامهٔ توصیه‌شده آن را منظم تکرار کنید. اگر کولونوسکوپی را برگزیده‌اید و نتیجه اولین نوبت سالم بود، ۱۰ سال بعد به یاد انجام مجدد باشید. اگر FIT یا gFOBT را انتخاب می‌کنید، هر سال در زمان مشخص انجام دهید (برنامه سالیانه منظم). آزمایش DNA مدفوع را نیز هر سه سال تکرار کنید مگر پزشک بازه دیگری پیشنهاد دهد. یک بار انجام دادن یک تست کافی نیست و استمرار آن راز موفقیت برنامه غربالگری است.
• نتایج و اقدامات بعدی: اگر نتیجه هر کدام از تست‌های مدفوع مثبت شد (وجود خون یا DNA مشکوک گزارش شد)، حتماً باید کولونوسکوپی تشخیصی انجام دهید تا وضعیت روشن شود. اکثر نتایج مثبت تست مدفوع در نهایت به دلیل خوش‌خیم (غیرسرطانی) است، اما این بررسی تکمیلی برای اطمینان ضروری است. از سوی دیگر، اگر نتیجه تست مدفوع منفی شد، احتمال وجود سرطان پنهان بسیار پایین است – در این حالت فقط طبق برنامه، نوبت بعدی غربالگری خود را فراموش نکنید. همچنین اگر هرگونه علامت مشکوک (مانند خون در مدفوع، تغییر غیرعادی در اجابت مزاج، کاهش وزن غیرموجه، کم‌خونی یا درد شکم مداوم) پیدا کردید، منتظر زمان غربالگری بعدی نمانید؛ فوراً به پزشک اطلاع دهید تا بررسی‌های لازم (که احتمالاً کولونوسکوپی است) زودتر انجام شود.
• سبک زندگی و پیشگیری: فراموش نکنید که در کنار غربالگری، رعایت سبک زندگی سالم می‌تواند خطر بروز سرطان روده بزرگ را کاهش دهد. تغذیه پرفیبر (میوه و سبزی کافی)، پرهیز از مصرف زیاد گوشت قرمز و فرآوری‌شده، حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم و ترک سیگار از عوامل محافظت‌کننده هستند. غربالگری در واقع برای زمانی است که با وجود رعایت این موارد، باز هم احتمال بروز سرطان وجود دارد. با ترکیب اقدامات پیشگیرانه و غربالگری منظم، می‌توانید تا حد زیادی خیالتان از بابت سرطان روده بزرگ راحت باشد.

کلام آخر

غربالگری سرطان روده بزرگ یک تصمیم حیاتی برای سلامتی شماست. روش‌های مختلفی برای این کار وجود دارد – از تست‌های ساده مدفوعی در منزل تا کولونوسکوپی در بیمارستان. هر کدام مزایا و معایب خاص خود را دارند (از راحتی و هزینه گرفته تا دقت و فواصل زمانی). مهم این است که با پزشک خود مشورت کنید، شرایط و ترجیحات خود را در نظر بگیرید و یک برنامه غربالگری منظم را آغاز نمایید.

به یاد داشته باشید که تشخیص زودهنگام سرطان روده می‌تواند زندگی شما را نجات دهد؛ در مراحل اولیه، این سرطان قابل درمان‌تر است و حتی پیش از سرطانی شدن هم با یافتن و برداشت پولیپ‌ها می‌توان از آن پیشگیری کرد. با انجام به‌موقع آزمایش‌های توصیه‌شده، شما در حال انجام مسئولیتی مهم در قبال سلامت خودتان هستید. پس اگر در سن غربالگری هستید یا عوامل خطری دارید، از همین امروز با پزشک در مورد بهترین آزمون برای خودتان صحبت کنید و قدمی پیشگیرانه برای آینده سلامتی‌تان بردارید. سلامت شما ارزش آن را دارد که برایش وقت بگذارید.