سرطان ریه به عنوان کشندهترین سرطان در جهان شناخته میشود. یکی از شایعترین علائم این بیماری سرفهPersistant است که میتواند زندگی روزمره بیمار را مختل کند. بر اساس مطالعات، بیش از نیمی از مبتلایان به سرطان ریه دچار سرفه مزمن میشوند. این سرفه ناشی از سرطان ریه ممکن است آنقدر شدید شود که خواب را مختل کرده و باعث خستگی زیاد بیمار گردد. حتی در برخی موارد، شدت سرفه میتواند به استفراغ یا شکستگی دنده منجر شود! چنین وضعیتی پرسشهای زیادی را در ذهن بیماران و خانوادهها ایجاد میکند: چگونه میتوان به درمان سرفه ناشی از سرطان ریه پرداخت؟ آیا راهی برای آرام کردن این سرفههای آزاردهنده وجود دارد؟
در ادامه به بررسی علت این نوع سرفه و روشهای گوناگون درمان آن (از درمانهای پزشکی گرفته تا راهکارهای خانگی و مکمل) میپردازیم. هدف ما ارائهی راهنمایی است که به شما و عزیزانتان کمک کند تا با درمان سرفه ناشی از سرطان ریه کیفیت زندگی بهتری داشته باشید.
علت و اهمیت درمان سرفه ناشی از سرطان ریه
درک دلیل سرفه در سرطان ریه نخستین گام در درمان سرفه ناشی از سرطان ریه است. سرفه یک واکنش طبیعی بدن برای پاکسازی راههای هوایی است، اما در سرطان ریه، عوامل خاصی باعث تحریک مداوم سرفه میشوند. مهمترین علل عبارتاند از:
- تومور در راههای هوایی: تومورهای ریه ممکن است لولههای تنفسی (برونشها) را تنگ یا مسدود کنند و با تحریک دیواره راه هوایی، سرفه ممتد ایجاد کنند.
- تجمع مایع اطراف ریه: گاهی اطراف ریه مایع جمع میشود (پلورال افیوژن) که با فشار آوردن به ریه، گیرندههای سرفه را تحریک کرده و سرفه ایجاد میکند.
- عوارض درمانها: التهاب ریه ناشی از پرتودرمانی (پنومونیت پرتویی) یا برخی شیمیدرمانیها میتواند موجب سرفه شود.
- عفونتهای ریوی: بیماران سرطان ریه ممکن است دچار ذاتالریه (پنومونی) یا عفونتهای دیگر ریه شوند که سرفههای شدید به دنبال دارد.
- بیماریهای زمینهای ریه: وجود بیماریهایی مانند برونشیت مزمن، آسم یا COPD (انسداد مزمن ریوی) در کنار سرطان، شدت و دفعات سرفه را بیشتر میکند.
سرفه مداوم علاوه بر اذیت بدنی، بار روحی و روانی زیادی دارد. بیمار شاید نتواند شبها خوب بخوابد و دچار ضعف و خستگی شدید شود. اطرافیان نیز از صدای مکرر سرفه و نگرانی از حال بیمار تحت فشار قرار میگیرند. به همین دلیل درمان سرفه ناشی از سرطان ریه اهمیت زیادی در بهبود کیفیت زندگی بیمار و خانواده دارد. خبر خوب این است که با تشخیص علت زمینهای سرفه و بهکارگیری روشهای مناسب، میتوان این سرفهها را تا حد زیادی کنترل و تسکین داد. در بخشهای بعدی به این روشها میپردازیم.
ارزیابی و پیدا کردن علت سرفه
برای شروع درمان سرفه ناشی از سرطان ریه، پزشکان ابتدا به دنبال علت دقیق آن میگردند. تیم پزشکی از شما میخواهد دربارهی شدت، مدت و خصوصیات سرفه توضیح دهید و احتمالاً آزمایشها و تصویربرداریهایی (مانند عکس قفسه سینه یا سیتیاسکن) درخواست میکند. این بررسیها کمک میکنند بفهمیم آیا سرفه به خاطر عفونت است، یا تجمع مایع، یا رشد تومور در راه هوایی و غیره. یافتن علت ریشهای مهم است چون درمان سرفه ناشی از سرطان ریه تا حد زیادی وابسته به رفع آن علت میباشد.
برای مثال، اگر مشخص شود عفونت باکتریایی در ریه وجود دارد، آنتیبیوتیک تجویز میشود تا عفونت درمان و سرفه کمتر شود. یا اگر آب آوردن ریه (تجمع مایع پلور) دیده شود، پزشک ممکن است با یک سوزن مخصوص آن مایع را تخلیه کند تا فشار از روی ریه برداشته شود و سرفه کاهش یابد. در صورتی که تومور بخش بزرگی از راه تنفسی را مسدود کرده باشد، ممکن است نیاز به اقدامات تخصصیتر باشد که در بخش بعد توضیح میدهیم.
نکتهی مهم این است که شما به عنوان بیمار یا همراه باید سرفه را جدی بگیرید و به تیم پزشکی اطلاع دهید. گاهی بیماران سرفه را صرفاً جزء جداییناپذیر سرطان تلقی میکنند و به پزشک نمیگویند، در حالی که پزشکان راههایی برای کمک به درمان سرفه ناشی از سرطان ریه دارند. بنابراین از بیان این مشکل و پیگیری علت آن خجالت نکشید. پس از شناسایی علت، نوبت به انتخاب درمان مناسب میرسد که در ادامه شرح داده شده است.
روشهای پزشکی درمان سرفه ناشی از سرطان ریه
درمانهای پزشکی شامل اقداماتی است که مستقیماً توسط پزشک تجویز یا انجام میشوند تا سرفه ناشی از سرطان ریه را کاهش دهند. این درمانها را میتوان به دو دسته کلی تقسیم کرد: درمان علت اصلی سرفه و درمانهای علامتی برای آرام کردن خود سرفه. در این بخش ابتدا به درمان علتهای زمینهای میپردازیم و سپس روشهای تسکین علامت سرفه را بررسی میکنیم.
درمان علت زمینهای سرفه
همانطور که گفته شد، اگر علت زمینهای مشخص و قابل درمان باشد، تمرکز اصلی بر رفع آن خواهد بود:
- درمان عفونت: در صورتی که عفونت ریه (مانند سینهپهلو) موجب تشدید سرفه شده، آنتیبیوتیکها یا ضدویروسهای مناسب توسط پزشک تجویز میشود تا عفونت کنترل و سرفه کمتر شود. کاهش تب و عفونت معمولاً به سرعت دفعات سرفه را کاهش میدهد.
- تخلیه مایع پلور (توراسنتز): اگر وجود مایع اطراف ریه تأیید شود، پزشک با یک روش نسبتاً ساده در بیمارستان میتواند این مایع را با سوزن تخلیه کند. با خارج شدن مایع، فضای بازتری برای حرکت ریه فراهم شده و درمان سرفه ناشی از سرطان ریه در این حالت با برطرف شدن فشار، حاصل میشود. گاهی پس از تخلیه، اقداماتی مثل پلورودز (چسباندن دو لایه پرده جنب) انجام میدهند تا احتمال تجمع مجدد مایع کمتر شود.
- باز کردن راههای هوایی مسدود: هنگامی که تومور بخشهایی از مسیر تنفسی را بسته یا تنگ کرده است، ممکن است از روشهای متخصصانه برای باز کردن راه استفاده شود. به عنوان مثال، برونکوسکوپی درمانی یکی از این روشهاست که طی آن یک لوله نازک مجهز به دوربین وارد مجاری تنفسی میشود. از طریق برونکوسکوپ، پزشک میتواند:
- تخریب یا کوچک کردن تومور با لیزر یا سرمادرمانی: در روش لیزردرمانی، پرتو لیزر مستقیماً روی تومور تابانده میشود تا قسمتی از آن را بسوزاند و راه هوا بازتر شود. یا در کرایوتراپی (سرمادرمانی)، با فریز کردن تومور بخشی از آن تخریب میشود. این روشها به بهبود تنفس و کاهش سرفه کمک میکنند.
- کارگذاری استنت در مجرا: استنت یک لوله توری کوچک است. اگر تومور به دیواره راه هوایی فشار آورده و آن را تنگ کرده باشد، استنت را با برونکوسکوپ داخل مجرا میگذارند. استنت مثل فنر راه را باز نگه میدارد و باعث میشود هوا راحتتر عبور کند، در نتیجه سرفه ناشی از تنگی راه کاهش مییابد. این درمان سرفه ناشی از سرطان ریه در موارد انسداد، کیفیت تنفس را بسیار بهتر میکند.
- پرتودرمانی موضعی: گاهی یک دوره کوتاه پرتودرمانی به ناحیهی درگیر در ریه میتواند به کوچک شدن تومور و کاهش سرفه کمک کند. این کار بیشتر جنبهی تسکینی دارد؛ یعنی برای کاهش علائم انجام میشود نه درمان قطعی سرطان. اما اگر تومور کوچک شود، فشار و تحریک آن روی راههای هوایی کمتر شده و سرفه آرامتر میشود.
- درمان بیماریهای همراه: چنانچه فرد علاوه بر سرطان ریه، از مشکلاتی مانند آسم یا COPD رنج میبرد، پزشک برای درمان سرفه ناشی از سرطان ریه ممکن است درمانهای مخصوص آن بیماریها را هم به کار گیرد. مثلا استفاده منظم از اسپریهای بازکنندهی برونشها (برونکودیلاتورها) یا کورتونهای استنشاقی میتواند التهاب و انقباض راههای هوایی را کم کرده و سرفه را کنترل کند. همچنین در صورت وجود التهاب ریه پس از پرتودرمانی، کورتیکواستروئید خوراکی یا وریدی جهت کاهش التهاب داده میشود که سرفه ناشی از آن وضعیت را بهبود میبخشد.
به طور خلاصه، پزشکان هر اقدامی که به رفع ریشهای مشکل بینجامد دریغ نمیکنند؛ چون میدانند بهترین درمان سرفه ناشی از سرطان ریه این است که علت مستقیم آن برطرف شود. البته همیشه هم امکان برطرف کردن کامل علت نیست (مثلاً در مواردی که تومور بسیار گسترده است)، یا ممکن است با وجود درمان علت، باز هم سرفه ادامه داشته باشد. در چنین شرایطی، تمرکز بر درمان علامتی خواهد بود که در ادامه به آن میپردازیم.
درمانهای دارویی و پزشکی برای تسکین سرفه
اگر پس از اقدامات فوق هنوز هم سرفه آزاردهنده وجود داشته باشد یا علت زمینهای بهطور کامل قابل رفع نباشد، پزشکان به سراغ روشهای مستقیم کاهش سرفه میروند. این درمانها شامل داروهای ضدسرفه، شربتها و تکنیکهای پزشکی خاصی است که رفلکس سرفه را سرکوب یا راههای تنفسی را آرام میکنند. در ادامه با زبان ساده چند مورد از مهمترین این روشها را توضیح میدهیم:
- شربتها و شربتهای تسکیندهنده (Demulcents): اولین قدم معمولاً استفاده از شربتهای ساده ضدسرفه. این شربتها که بسیاری بدون نسخه هم قابل تهیهاند، با ایجاد یک لایهی محافظ در گلو، تحریک ناشی از سرفه را کمتر میکنند. برخی از آنها حاوی گلیسیرین یا عسل هستند که گلو را نرم میکند. همچنین آبنباتها و قرصهای مکیدنی مخصوص سرفه (لوزیها) در این دسته قرار میگیرند و میتوانند گلو را مرطوب نگه دارند. این محصولات بیشتر برای سرفههای خشک مفیدند تا سرفههای خلطدار. هرچند اثرشان ممکن است موقتی باشد، اما به عنوان یک شروع ملایم در درمان سرفه ناشی از سرطان ریه مفید هستند.
- داروهای ضدسرفه قویتر (ضدسرفههای مرکزی): اگر شربتهای ساده کافی نباشند، پزشک ممکن است شربتها یا قرصهای قویتری تجویز کند. بعضی از این داروها حاوی کدئین یا مشتقات تریاک هستند که مستقیماً مرکز سرفه در مغز را آرام میکنند. برای نمونه، قرص کدئین یا شربتهایی که کدئین دارند اغلب در کاهش سرفههای شدید مؤثرند. حتی مورفین در دوز پایین گاهی برای بیمارانی که سرفه شدید دارند توصیه میشود. شاید تعجب کنید که مورفین که یک مسکن قوی درد است چه ربطی به سرفه دارد! واقعیت این است که این داروها حس سرفه را کمرنگ میکنند و در نتیجه فرد کمتر میل به سرفه کردن پیدا میکند. البته باید تحت نظر پزشک مصرف شوند چون میتوانند عوارضی مانند خوابآلودگی یا یبوست داشته باشند و ممکن است در همه بیماران مناسب نباشند.
- ضدسرفههای غیرتریاکی (محیطی): برخی داروهای ضدسرفه جدیدتر، بدون اثرات مخدر، بر روی اعصاب راههای هوایی اثر میگذارند. مثالها شامل بنزوناتات (کپسولی که در ایران کمتر شناخته شده است) یا شربتهایی مانند لوودروپروپیزین هستند. لوودروپروپیزین در واقع در داروخانههای ایران هم موجود است و برای سرفههای مقاوم گاهی تجویز میشود. این داروها رفلکس سرفه را از طریق گیرندههای محیطی مسیر تنفسی کاهش میدهند و میتوانند وقتی کدئین اثری نداشته یا منع مصرف دارد، کمککننده باشند. پزشک بر اساس شرایط شما تصمیم میگیرد که آیا این داروها را امتحان کنید یا خیر.
- بیحسکنندههای موضعی: در مواردی که حتی داروهای ذکر شده هم مؤثر نباشند، راهحل بعدی استفاده از داروهای بیحسکنندهی موضعی برای آرام کردن راههای هوایی است. یکی از روشها نبولایزر لیدوکایین است؛ یعنی لیدوکایین (داروی بیحسکننده موضعی) را به صورت بخار درآورده و بیمار آن را استنشاق میکند تا راههای تنفسی بیحس شده و تمایل به سرفه کم شود. داروی دیگری به نام بنزوناتات که قبلاً اشاره کردیم هم با بیحس کردن انتهای اعصاب در مجاری هوایی، سرفه را کاهش میدهد. البته این روشها حتماً باید تحت نظر پزشک و در شرایط خاص استفاده شوند.
- کورتونها و ضدالتهابها: اگر التهاب شدید در مجاری تنفسی وجود داشته باشد (مثلاً به علت پرتودرمانی یا واکنش به تومور)، کورتونها میتوانند ورم و التهاب را کم کرده و درمان سرفه ناشی از سرطان ریه را تسهیل کنند. گاهی کورتون به شکل قرص یا تزریق وریدی داده میشود و گاهی به صورت استنشاقی. همچنین داروهای استنشاقی بازکنندهی راه هوایی (مثل سالبوتامول یا ایپراتروپیوم) اگر اسپاسم و تنگی وجود دارد، مفید خواهند بود. این موارد خصوصاً وقتی بیمار همزمان بیماری زمینهای مثل آسم یا COPD دارد بسیار مهماند.
- درمانهای پیشرفتهتر: به ندرت، اگر هیچکدام از اقدامات فوق پاسخ ندهد و سرفه همچنان شدید و غیرقابل تحمل باشد، پزشکان متخصص ممکن است درمانهای خاصی را امتحان کنند. برای نمونه، در برخی گزارشها از داروهایی مثل گاباپنتین یا باکلوفن (که معمولاً برای درد عصب یا اسپاسم عضلانی استفاده میشوند) برای کاهش سرفه مقاوم استفاده شده است. البته شواهد علمی در این زمینه هنوز محدود است و این رویکردها بیشتر در قالب تحقیقات یا موارد خاص صورت میگیرد. خوشبختانه در اکثریت قریب به اتفاق بیماران، قبل از رسیدن به این مراحل پیچیده، ترکیبی از درمانهای ذکر شده نتیجهبخش خواهد بود.
علاوه بر داروها، پزشک ممکن است اقدامات سادهتری هم پیشنهاد کند: مثلاً سرم نمکی با نبولایزر برای رقیق کردن و تخلیه راحتتر خلطها. اگر سرفه خلطدار باشد، داروهای خلطآور (اگزوپکتورانت) مثل گایافنزین کمک میکنند خلط رقیقتر شده و با سرفه دفع شود. بدین ترتیب سینه پاکتر شده و سرفه تسکین مییابد. مجموع این روشهای پزشکی، بسته به وضعیت بیمار، برای درمان سرفه ناشی از سرطان ریه به کار میروند. در کنار اینها اما نباید از نقش مراقبتهای خانگی و روشهای ساده غافل شد که موضوع بخش بعدی است.
درمانهای خانگی و مراقبتهای ساده برای سرفه
هیچکس منکر تاثیر معجزهآسای علم پزشکی نیست، اما در کنار درمانهای پزشکی، مجموعهای از روشهای خانگی و مراقبتی وجود دارد که میتواند سرفه بیمار مبتلا به سرطان ریه را بهتر کند یا حداقل قابل تحملتر سازد. این روشها عمدتاً بیخطر و کمهزینه هستند و به عنوان مکمل درمانهای پزشکی توصیه میشوند. در ادامه برخی از مهمترین راهکارهای خانگی برای درمان سرفه ناشی از سرطان ریه را مرور میکنیم:
مرطوب نگه داشتن هوا:
هوای خشک میتواند گلو و راههای تنفسی را تحریک کرده و سرفه را بدتر کند. استفاده از یک دستگاه بخور (مرطوبکننده هوا) در اتاق به خصوص در فصلهای سرد یا مناطق خشک، به کاهش تحریک گلو کمک میکند. بخار آب باعث میشود مسیر تنفسی مرطوب و نرم بماند و دفعات سرفه کاهش یابد. اگر دستگاه بخور ندارید، یک کتری آب روی شعله کم بگذارید تا هوا مرطوب شود یا هنگام استحمام بخار آب گرم را استنشاق کنید.
نوشیدن مایعات گرم و عسل:
عسل یک درمان سنتی و خوشمزه برای سرفه است که حتی تحقیقات علمی هم آن را تایید کردهاند. یک مطالعه نشان داده که عسل در سرکوب سرفههای شبانه تأثیری مشابه شربتهای ضدسرفه رایج دارد. عسل با خاصیت ضدالتهابی و آنتیباکتریال خود، گلو را آرام میکند و سرفه را کاهش میدهد. میتوانید یک قاشق عسل را در یک فنجان چای گرم یا آبلیموی گرم حل کنید و جرعهجرعه بنوشید.
چایهای گیاهی گرم مانند چای بابونه، نعناع یا چای آویشن نیز بسیار مفیدند. بابونه و نعناع به آرامش و کاهش التهاب گلو کمک میکنند و نعناع به طور طبیعی حس خنکی و بیحسی ملایمی در گلو ایجاد میکند که سرفه را تخفیف میدهد. آویشن نیز در طب سنتی بهعنوان ضدسرفه شناخته میشود و دمنوش آن میتواند به خروج خلط و تسکین سرفه کمک کند.
زنجبیل، دوست دستگاه تنفس:
زنجبیل یک ریشه گیاهی با خواص ضدالتهابی قوی است که قرنها برای سرفه و سرماخوردگی به کار رفته است. مطالعات نشان میدهد زنجبیل میتواند عضلات راههای هوایی را شل کرده و التهاب را کاهش دهد، در نتیجه به کاهش سرفه کمک میکند. شما میتوانید چند برش زنجبیل تازه را در آب داغ دم کنید و همراه با کمی عسل میل کنید. این نوشیدنی تند و گرم، سینه را باز میکند و سرفه را آرام مینماید. علاوه بر این، زنجبیل به تهوع ناشی از شیمیدرمانی هم کمک میکند، پس یک تیر و دو نشان است!
غرغره آب نمک ولرم:
اگر چه منشأ سرفه در سرطان ریه از عمق ریههاست، اما خود عمل سرفه میتواند گلو را تحریک و ملتهب کند. غرغره کردن آب نمک (نصف قاشق چایخوری نمک در یک لیوان آب ولرم حل شود) چند بار در روز، گلو را ضدعفونی و نرم میکند. این کار سوزش گلو را کم کرده و به صورت غیرمستقیم باعث کاهش میل به سرفه کردن میشود. فقط دقت کنید آب نمک را غرغره کرده و تف کنید و قورت ندهید.
پرهیز از عوامل محرک:
در خانه سعی کنید محیط را برای بیمار آرام و بدون محرک نگه دارید. دود سیگار مهمترین محرک است؛ چه خود فرد سیگاری باشد چه در معرض دود دیگران. حتماً از کشیدن سیگار یا قرار دادن بیمار در معرض دود خودداری شود. همچنین بوی مواد شیمیایی قوی، اسپریها، یا حتی عطرها ممکن است سرفه را بدتر کند. هوای خانه را تهویه کنید اما از جریان هوای خیلی سرد مستقیم هم اجتناب کنید چون هوای سرد خودش سرفه را تشدید میکند. اگر آلودگی هوا در بیرون زیاد است، در زمانهای اوج آلودگی از منزل خارج نشوید و در صورت لزوم از ماسک استفاده کنید.
وضعیت خواب و استراحت:
بسیاری افراد مبتلا به سرفه ناشی از سرطان ریه شبها بیشتر اذیت میشوند چون هنگام دراز کشیدن، ترشحات ممکن است در پشت گلو جمع شده و سرفه را تحریک کند. برای بهتر خوابیدن، نیمتنه بالای بدن را کمی بالاتر از پایین تنه قرار دهید. میتوانید دو بالش زیر سر و شانهها بگذارید تا زاویهدار بخوابید. این کار کمک میکند ترشحات به راحتی پایین نرود و ریهها کمی راحتتر باشند. همچنین قبل از خواب یک نوشیدنی گرم عسلدار بنوشید تا گلو نرم باشد. استراحت کافی در طول روز هم مهم است؛ خستگی میتواند آستانه تحمل بدن را پایین بیاورد و احساس نیاز به سرفه را بیشتر کند.
تمرین تنفس عمیق و آرامسازی:
تمرینات ساده تنفسی میتواند هم ظرفیت ریه را بالا ببرد و هم رفلکس سرفه را کنترل کند. یک روش موثر تنفس عمیق با لبهای غنچهشده است: صاف بنشینید، از بینی به آرامی یک نفس عمیق بکشید و سپس لبها را جمع کنید (مثل حالت فوت کردن) و هوا را آهسته بیرون بدهید. این نوع تنفس باعث میشود راههای هوایی مدت بیشتری باز بمانند و احساس خفگی و تنگی که منجر به سرفه میشود، کاهش یابد.
این تمرین را چند بار در روز میتوان انجام داد و هنگام اضطراب یا تنگی نفس نیز کاربرد دارد. علاوه بر آن، تمرین سرفه موثر هم وجود دارد که فیزیوتراپها آموزش میدهند؛ به این صورت که یاد میگیرید چگونه با یک سرفه کنترلشده و عمیق، خلطهای ته ریه را خارج کنید تا مجبور نباشید پشت سر هم سرفههای بیحاصل بکنید. یادگیری تکنیک صحیح سرفهکردن paradoxically میتواند دفعات سرفه را کم کند چون هر بار سرفه موثرتر خواهد بود و ریه پاکتر میماند.
تغذیه مناسب و مایعات کافی:
رژیم غذایی سالم از چند جهت به بیمار کمک میکند. اول اینکه تامین ویتامینها و پروتئین کافی به سیستم ایمنی قوت میبخشد؛ در نتیجه بدن در برابر عفونتهایی که ممکن است باعث سرفه شوند مقاومتر میشود. دوم، برخی مواد غذایی به شکل سنتی معروفاند که سرفه را آرام میکنند: مثلا سوپ گرم (خصوصاً سوپ مرغ) میتواند گلودرد و سرفه را تسکین دهد و بدن را هیدراته نگه دارد. یا میوههای حاوی ویتامین C (پرتقال، لیمو، کیوی) به کاهش التهاب کمک میکنند. البته زیادهروی نکنید چون اسیدی بودن بیش از حد ممکن است معده را تحریک کرده و سرفه را بدتر کند (افراد دچار ریفلاکس باید مراقب ترشیجات باشند).
به طور کلی نوشیدن ۸-۶ لیوان آب در روز (مگر اینکه پزشک منع کرده باشد) توصیه میشود تا ترشحات ریه رقیقتر شوند و راحتتر دفع شوند. از مصرف الکل و کافئین زیاد پرهیز کنید چون بدن را خشک میکنند. اگر هنگام غذا خوردن دچار سرفه میشوید، وعدهها را کوچکتر و تعدادشان را بیشتر کنید تا معده بیش از حد پُر نشود؛ معده پر ممکن است به دیافراگم فشار آورد و سرفه را تحریک کند. غذا را آهسته و در محیط آرام میل کنید.
داروهای گیاهی و مکملها:
برخی گیاهان دارویی قرنهاست برای کاهش سرفه به کار میروند. به عنوان مثال، شیرینبیان (ریشه گیاه licorice) در خیلی از شربتهای سنتی ضدسرفه وجود دارد و اثر تسکینی بر گلو دارد. یا گل ختمی و علف مارشمالو (مرطوب کننده مخاط گلو) نیز در طب سنتی برای سرفه استفاده میشدهاند. البته در مصرف گیاهان دارویی باید جانب احتیاط را رعایت کرد و حتماً با پزشک مشورت نمود، زیرا بعضی از آنها میتوانند با داروهای شیمیدرمانی تداخل داشته باشند یا عوارضی ایجاد کنند. زردچوبه نیز یک ضدالتهاب طبیعی است؛ نوشیدن شیر گرم حاوی کمی زردچوبه (اصطلاحاً شیر زردچوبه یا شیر طلایی) در بسیاری از فرهنگها به عنوان درمان سرفه توصیه میشود و میتواند گلو را آرام کند.
استفاده از بالشتک گرم یا روغنهای گیاهی روی سینه:
این مورد از نظر علمی خیلی محکمی ندارد، ولی برخی افراد از گذاشتن حوله گرم روی قفسه سینه یا ماساژ با روغن نعناع/اکالیپتوس احساس بهتری گزارش میکنند. بخار روغنهای منتولدار میتواند بینی و سینه را باز کند و حس راحتی بدهد. البته مراقب باشید روغن مستقیماً با پوست تماس طولانی نداشته باشد که سوزش دهد، و در کودکان استفاده نشود.
تمامی این روشهای خانگی زمانی بهترین اثر را دارند که همراه با درمانهای پزشکی استفاده شوند. به عبارت دیگر، اینها مکمل یکدیگرند نه جایگزین. مثلا بیمار داروی ضدسرفه تجویز شده را مصرف میکند، در کنارش شب یک لیوان دمنوش عسل و زنجبیل هم میخورد و با بخور، هوای اتاق را مرطوب میکند. مجموعه این اقدامات به صورت همزمان است که میتواند درمان سرفه ناشی از سرطان ریه را بهینه کند و تحمل این دوران سخت را آسانتر سازد.
درمانهای مکمل و طب جایگزین برای درمان سرفه ناشی از سرطان ریه
علاوه بر آنچه گفته شد، گاهی بیماران به سراغ روشهای مکمل (Complementary) و حتی جایگزین (Alternative) میروند تا از هر راه ممکن به بهبود علائم خود کمک کنند. درمان مکمل به این معنی است که در کنار درمان اصلی پزشکی از روشهای دیگری برای تسکین علائم بهره بگیریم. در مقابل، درمان جایگزین یعنی به جای پزشکی رایج از روشهای دیگر استفاده شود که اصلاً توصیه نمیشود. ما در اینجا فقط درباره درمانهای مکمل صحبت میکنیم که میتوانند در کنار درمان استاندارد به درمان سرفه ناشی از سرطان ریه کمک کنند. البته تأکید میکنیم قبل از شروع هر روش مکمل، حتماً با پزشک خود مشورت کنید تا مطمئن شوید تداخلی با درمانهای شما ندارد.
برخی از درمانهای مکمل مفید در این زمینه عبارتاند از:
- طب فیزیکی و تنفسی: استفاده از فیزیوتراپی تنفسی یا کار با متخصص تنفس میتواند به مدیریت سرفه کمک کند. این متخصصان به شما تکنیکهای تنفس، سرفه مؤثر و تمرینات افزایش ظرفیت ریه را یاد میدهند که در کنترل سرفه نقش دارد. همچنین تمرینات آرامسازی و مدیتیشن میتواند اضطراب بیمار را کم کند و تنفس را عمیقتر و منظمتر نماید. کاهش اضطراب به خودی خود گاهی دفعات سرفه عصبی را کم میکند.
- آرامسازی ذهن و بدن: تکنیکهایی مانند یوگا و تایچی با تمرکز بر تنفس و حرکتهای آرام، علاوه بر ایجاد آرامش ذهنی، عملکرد تنفسی را بهبود میبخشند. برخی حرکتهای ساده یوگا هستند که مخصوص تقویت عضلات تنفسی و بهبود تنفس طراحی شدهاند. انجام این تمرینات در حد توان بیمار (با نظر پزشک) ممکن است به تدریج توان ریه را بالا ببرد و سرفه را کاهش دهد.
- طب سوزنی (آکوپانکچر): طب سوزنی از طب سنتی چین است که با وارد کردن سوزنهای بسیار نازک به نقاط خاصی از بدن انجام میشود. برخی شواهد حکایت از آن دارد که طب سوزنی میتواند در بهبود علائم برخی بیماران سرطانی مانند درد و تهوع موثر باشد. در مورد سرفه نیز بعضی بیماران از کاهش سرفه پس از جلسات طب سوزنی گزارش دادهاند، هرچند شواهد علمی قوی در این باره محدود است. اگر مایلید این روش را امتحان کنید، حتماً نزد متخصص معتبر بروید و مطمئن شوید پزشکتان مطلع است.
- مکملهای تغذیهای: گاهی کمبودهای تغذیهای میتواند حال عمومی بیمار را بدتر کند. مثلاً کمبود ویتامین D یا ویتامین C میتواند در عملکرد ایمنی بدن اختلال ایجاد کند. هرچند اینطور نیست که مصرف یک ویتامین خاص مستقیماً سرفهی سرطان را درمان کند، اما داشتن سطح کافی ویتامینها و مواد معدنی برای بهبود کلی بدن لازم است. در صورت صلاحدید پزشک، ممکن است مکملهایی برایتان تجویز شود. یک مکمل نسبتاً رایج در بیماریهای ریوی N-استیل سیستئین (NAC) است که به عنوان رقیقکننده خلط عمل میکند. NAC میتواند خلط را آبکیتر کند و خروج آن را با سرفه آسانتر سازد، در نتیجه سرفه مؤثرتر و دفعات آن کمتر میشود. البته مصرف NAC یا هر مکمل دیگر باید با مشورت پزشک باشد.
- حمایتهای روانی-اجتماعی: شاید تعجب کنید که اینجا ذکر شده، اما حمایت روانی نیز جزئی از درمان مکمل محسوب میشود. شرکت در گروههای حمایتی بیماران مبتلا به سرطان ریه یا گفتگو با مشاور، به تخلیه استرسها و نگرانیهای شما کمک میکند. وقتی از لحاظ روحی کمی سبکتر باشید، مطمئناً تحمل علائم جسمی مثل سرفه هم برایتان آسانتر خواهد شد. حتی خانوادهها نیز میتوانند از این حمایتها بهرهمند شوند تا بهتر با شرایط بیمار کنار بیایند.
در پایان این بخش تأکید میکنیم که هر روش غیرمتعارف یا مکملی را با دید نقادانه بررسی کنید. متأسفانه در فضای اینترنت ممکن است تبلیغاتی ببینید با مضمون «درمان قطعی سرطان ریه با داروی گیاهی فلان» یا «شربت معجزهگر که هر نوع سرفهای را خوب میکند». مراقب این ادعاها باشید و هرگز درمان پزشکی استاندارد خود را به خاطر یک روش تاییدنشده رها نکنید. درمانهای مکمل زمانی ارزشمندند که در چهارچوب یک برنامه درمانی علمی و زیر نظر تیم پزشکی به کار گرفته شوند. در بخش بعدی دربارهی همین تیم پزشکی و نقش آنان بیشتر صحبت خواهیم کرد.
نقش تیم پزشکی در درمان سرفه ناشی از سرطان ریه
مدیریت موفق سرفه در بیماران سرطان ریه معمولاً حاصل کار گروهی یک تیم پزشکی چندتخصصی است. هر عضو این تیم نقش خاصی در بهبود حال بیمار و کاهش علائم دارد. در این بخش به زبان ساده با اعضای احتمالی این تیم و کمکی که میتوانند به درمان سرفه ناشی از سرطان ریه بکنند آشنا میشویم:
- پزشک متخصص ریه یا انکولوژیست (متخصص سرطانشناسی): این پزشکان مسئول طراحی و نظارت بر درمان کلی سرطان شما هستند. آنها تصمیم میگیرند که چه زمانی جراحی، شیمیدرمانی یا پرتودرمانی لازم است و با این درمانها سعی میکنند خود سرطان (و در نتیجه علت سرفه) را کنترل کنند. علاوه بر آن، متخصص انکولوژی از وضعیت علائم شما (مثل سرفه) نیز غافل نمیشود و ممکن است داروهای ضدسرفه یا ارجاع به متخصصهای دیگر را هم مدیریت کند. هر بار که به پزشک آنکولوژ مراجعه میکنید، دربارهی شدت سرفه و تاثیر آن بر زندگیتان صحبت کنید تا در پروندهتان ثبت شود و راهکار مناسب اندیشیده شود.
- متخصص تسکینی (پزشک مراقبتهای حمایتی/تسکینی): ممکن است پزشک اصلی شما را به یک متخصص پالیاتیو یا تسکینی ارجاع دهد. این تخصص پزشکی تمرکز ویژه بر کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به بیماریهای سخت (مانند سرطان) دارد. متخصص پالیاتیو ماهر است که ترکیب داروها و روشهای غیر دارویی را برای کاهش سرفه، تنگی نفس، درد و… به کار گیرد. او زمان بیشتری را صرف میکند تا ببیند چه چیزهایی به شما بیشتر راحتی میدهد. این متخصص همچنین میتواند اعضای دیگر تیم (مثل پرستار، تغذیه، روانشناس) را هماهنگ کند تا همه جنبههای مشکل سرفه شما بررسی و برطرف شود.
- پرستاران و مراقبین سلامت: پرستاران خصوصاً آنهایی که در حوزه سرطان یا ریه کار میکنند، گنجینهای از تجربه عملی دارند. آنها میتوانند آموزشهای مفیدی به شما بدهند؛ مثلاً روش صحیح استفاده از دستگاه نبولایزر یا اسپری تنفسی، یا تمرینهای ساده برای کمک به خروج ترشحات. پرستارانی که به صورت سرپایی یا از طریق ویزیت منزل با شما در تماساند، میتوانند وضعیت سرفه شما را پیگیری کنند و به پزشک گزارش دهند. همچنین اگر دستگاه اکسیژن یا نبولایزر در خانه نیاز داشته باشید، هماهنگیهای آن معمولاً با کمک پرستاران انجام میشود.
- متخصص فیزیوتراپی تنفسی یا کاردرمانگر ریوی: این افراد آموزش دیدهاند تا به بیماران ریوی کمک کنند تنفس بهتری داشته باشند. آنها ممکن است ورزشهای سبکی به شما یاد بدهند که قفسه سینهتان را تقویت کند یا تمرینهای تنفسی عمیق که قبلاً اشاره شد را با شما تمرین کنند. همچنین تکنیکهایی مثل درناژ وضعیتی (قرار دادن بدن در وضعیتهای خاص برای کمک به خروج خلط) را به بیمار آموزش میدهند. نقش این متخصصان در کاهش سرفههای شدیدِ همراه با خلط پررنگ است، چون با کمک آنها ریهها بهتر پاکسازی میشوند و سرفه کارآمدتر میشود نه مکرر.
- مشاور تغذیه (متخصص تغذیه): تغذیه مناسب جزئی از درمان هر بیماری است. متخصص تغذیه بررسی میکند که آیا شما به اندازه کافی کالری، پروتئین و ریزمغذی دریافت میکنید یا خیر. در بیماری سرطان ریه که سرفه و سایر علائم ممکن است اشتها را کم کند یا غذاخوردن را سخت کند، یک مشاور تغذیه راهکارهایی به شما پیشنهاد میدهد تا دچار ضعف و کمبود نگردید. مثلاً غذاهای پرکالری کمحجم، مکملهای خوراکی پروتئینی، یا تغییراتی در رژیم برای کاهش ریفلاکس معده. وقتی بدنتان قویتر باشد، بهتر هم میتواند با سرفه مقابله کند.
- روانشناس یا مشاور: زندگی با سرطان آسان نیست؛ نگرانی از آینده، اضطراب درباره درمانها و غم و اندوه ممکن است در شما یا خانوادهتان وجود داشته باشد. استرس و اضطراب گاهی علائم فیزیکی مثل تنگی نفس و حتی سرفه را بدتر میکنند. یک مشاور یا روانشناس میتواند با جلسات مشاوره، به شما مهارتهای کنار آمدن با استرس را بیاموزد. همچنین صحبت کردن درباره ترسها و احساسات، به نوعی ذهن را سبک میکند و از نظر روانی حال بیمار را بهتر مینماید. حمایت روانی بخشی از درمان جامع بیماران سرطان است که متاسفانه گاهی نادیده گرفته میشود، اما اگر مهیا باشد قطعاً تاثیر مثبتی حتی بر علائم جسمی خواهد داشت.
- خانواده و مراقبان: و بالاخره بخش مهمی از تیم درمان خود شما و خانوادهتان هستید. نقش خانواده در مراقبت از بیمار سرطان ریه بسیار کلیدی است. اعضای خانواده میتوانند با یادگیری روشهای کمکهای اولیه (مثل چه زمانی بیمار را بنشانند، چگونه بخور بدهند، چه موقع به پزشک زنگ بزنند)، محیط امن و راحتی برای بیمار فراهم کنند. صبر و حمایت عاطفی خانواده باعث دلگرمی بیمار میشود؛ وقتی بیمار بداند اطرافیان درکش میکنند و کنارش هستند، اضطرابش کم شده و تحمل سرفهها برایش آسانتر میشود. شما به عنوان بیمار نیز با رعایت توصیهها، مصرف منظم داروها، شرکت فعال در تمرینات و اطلاعرسانی دقیق علائم به تیم پزشکی، در واقع وظیفه خود را در این تیم ایفا میکنید.
همانطور که میبینید، درمان سرفه ناشی از سرطان ریه تنها تجویز یک شربت یا یک قرص نیست، بلکه یک تلاش گروهی چندجانبه است. هماهنگی بین انکولوژیست، متخصص ریه، پرستار، فیزیوتراپیست، مشاور تغذیه و حتی حمایت خانواده، همه با هم موجب میشوند که بیمار بهترین مراقبت ممکن را دریافت کند. اگر در جایی احساس میکنید نیاز خاصی دارید (مثلاً مشاوره تغذیه یا روانشناسی)، حتماً به پزشک خود بگویید تا شما را ارجاع دهد. هدف نهایی تیم درمان این است که شما کمترین رنج را از علائم ببرید و بتوانید با کیفیت بهتری با بیماری مبارزه کنید.
کلام آخر
سرفههای مداوم و خشک یا خلطداری که با سرطان ریه همراه هستند، میتوانند واقعاً طاقتفرسا باشند. اما همانطور که در این مقاله دیدیم، خوشبختانه راهکارهای زیادی برای درمان سرفه ناشی از سرطان ریه وجود دارد. از درمان علتهای زمینهای مانند عفونت یا تجمع مایع گرفته تا انواع داروهای ضدسرفه قوی و حتی راهکارهای ساده خانگی مثل عسل و زنجبیل – همگی میتوانند دست به دست هم دهند و حال بیمار را بهتر کنند.
شاید لازم باشد چند روش را با هم و با آزمون و خطا به کار بگیرید تا ترکیب موثر را پیدا کنید، اما ناامید نشوید. هر فردی متفاوت است و آنچه برای یک نفر جواب میدهد ممکن است برای دیگری کماثرتر باشد، لذا با همراهی نزدیک پزشک خود پیش بروید.
یادتان باشد که شما تنها نیستید. هزاران بیمار دیگر شرایط شما را درک میکنند و یک تیم پزشکی دلسوز پشت شماست. اگر یک روش جواب نداد، روش بعدی را امتحان میکنیم. هدف این است که سرفه آنقدر مهار شود که دیگر مرکز توجه زندگی شما نباشد و بتوانید روی مسائل مهمتر تمرکز کنید؛ مثل گذراندن وقت با عزیزان، حفظ روحیه و پیگیری درمان اصلی سرطان. علم پزشکی هر روز در حال پیشرفت است و درمانهای جدیدتری برای علائم سرطان (از جمله سرفه) در حال ظهور هستند. بنابراین به آینده امیدوار باشید.
در پایان، درمان سرفه ناشی از سرطان ریه را میتوان به یک ماراتن تشبیه کرد نه دوی سرعت؛ یعنی ممکن است نیاز به صبر و حوصله داشته باشد، اما با گامهای پیوسته و پشتکار، خط پایان – که همان تسکین قابل ملاحظه سرفه است – دور از دسترس نخواهد بود. هر بهبودی حتی کوچک را جشن بگیرید و از خودتان به خاطر تلاشی که میکنید قدردانی نمایید. با همکاری تیم درمان و مراقبت از خود، میتوانید این چالش را هم پشت سر بگذارید. امیدواریم آنچه در این مقاله مطرح شد به شما در مسیر بهبود یاری رساند و روزهای آرامتری در پیش داشته باشید. سلامتی و آرامش شما آرزوی ماست.
منابع:
